Uchwała nr 189 Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 2021 r. zmieniająca uchwałę w sprawie programu kompleksowego wsparcia dla rodzin "Za życiem"

Załącznik nr 1 PDF ↗

Struktura tej części nie została zweryfikowana.

PROGRAM KOMPLEKSOWEGO WSPARCIA DLA RODZIN „ZA ŻYCIEM” Załączniki do uchwały nr 189 Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 2021 r. (poz. 64)

Załącznik nr 1 PDF ↗

Struktura tej części nie została zweryfikowana.

Ta część zawiera grafikę, której nie ma w tekście — odnośnik w jej miejscu prowadzi do strony Monitora Polskiego, na której się znajduje.

- 3 - SPIS TREŚCI WYKAZ SKRÓTÓW .............................................................................................................. 6 WSTĘP...................................................................................................................................... 8 PODSTAWA PRAWNA PROGRAMU............................................................................... 11 DIAGNOZA............................................................................................................................ 12 1. Dane ogólne...................................................................................................................... 12 2. Populacja niepełnosprawnych dzieci................................................................................ 16 3. Zdrowie............................................................................................................................. 19 4. Wykształcenie................................................................................................................... 20 5. Rynek pracy...................................................................................................................... 21 6. Zagrożenie ubóstwem....................................................................................................... 27 7. Mieszkalnictwo................................................................................................................. 28 CELE PROGRAMU .............................................................................................................. 29 PRIORYTET I. WSPARCIE DLA KOBIET W CIĄŻY I ICH RODZIN....................... 31 1.1. Koordynowana opieka nad kobietą w ciąży, ze szczególnym uwzględnieniem ciąży powikłanej ........................................................................................................... 31 1.2. Diagnostyka i terapia prenatalna ................................................................................... 31 1.3. Opieka paliatywna i hospicyjna..................................................................................... 32 1.4. Rozwój sieci domów dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży...................... 32 1.5. Pomoc uczennicom w ciąży .......................................................................................... 32 1.6. Prawo do korzystania z elastycznych form organizacji czasu pracy............................. 33 PRIORYTET II. WCZESNE WSPOMAGANIE ROZWOJU DZIECKA I JEGO RODZINY.................................................................................................................... 35 2.1. Koordynacja opieki neonatologiczno-pediatrycznej na rzecz dzieci, u których zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, które powstały w prenatalnym okresie rozwoju lub w czasie porodu ........................................................................................................................... 35 2.2. Odżywianie mlekiem kobiecym noworodków i niemowląt, ze szczególnym uwzględnieniem dzieci, u których zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, które powstały w prenatalnym okresie rozwoju lub w czasie porodu....................................................... 35

- 4 - 2.3. Wczesna rehabilitacja dzieci, u których zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, które powstały w prenatalnym okresie rozwoju lub w czasie porodu....................................................... 36 2.4. Wieloaspektowa i kompleksowa pomoc niepełnosprawnemu dziecku w okresie od 0. roku życia do rozpoczęcia nauki w szkole oraz jego rodzinie............................. 36 2.5. Uprawnienia osób ubezpieczonych chorobowo do zasiłku opiekuńczego w przypadku choroby dziecka do 18. roku życia.............................................................. 39 2.6. Przyznanie i wypłata jednorazowego świadczenia w wysokości 4000 zł..................... 39 PRIORYTET III. USŁUGI WSPIERAJĄCE I REHABILITACYJNE........................... 40 3.1. Wsparcie wytchnieniowe dla rodziców lub opiekunów osób niepełnosprawnych ....... 40 3.2. Rozwój sieci ŚDS, w tym rozwój bazy całodobowej w jednostkach już funkcjonujących, z przeznaczeniem dla osób z niepełnosprawnością sprzężoną oraz osób ze spektrum autyzmu.................................................................................... 41 3.3. Wsparcie osób niepełnosprawnych, które opuściły warsztat terapii zajęciowej, w celu podjęcia zatrudnienia na rynku pracy oraz znajdujących się na liście osób niepełnosprawnych, których zgłoszenie do uczestnictwa w warsztacie zostało zatwierdzone i które nie rozpoczęły terapii w warsztacie ............................................ 41 3.4. „Pomoc w domu” – w ramach prac społecznie użytecznych ........................................ 42 3.5. Wspieranie aktywizacji zawodowej opiekunów osób niepełnosprawnych................... 43 PRIORYTET IV. WSPARCIE MIESZKANIOWE........................................................... 51 4.1. Zwiększenie dostępności mieszkań dla rodzin wychowujących dzieci niepełnosprawne – budowa mieszkań na wynajem, w tym z możliwością docelowego uzyskania własności, m.in. z wykorzystaniem gruntów publicznych (I filar Programu Mieszkanie+) .................................................................................... 51 4.2. Zwiększenie dostępności mieszkań dla rodzin wychowujących dzieci niepełnosprawne – mieszkania na wynajem o umiarkowanym czynszu wybudowane w ramach bezzwrotnego dofinansowania ze środków budżetu państwa społecznego budownictwa czynszowego........................................................ 51 4.3. Zwiększenie dostępności mieszkań dla rodzin wychowujących dzieci niepełnosprawne – najem mieszkania z mieszkaniowego zasobu gminy..................... 52 4.4. Tworzenie mieszkań chronionych dla osób niepełnosprawnych .................................. 53 PRIORYTET V. KOORDYNACJA, EDUKACJA, PORADNICTWO I INFORMACJA ........................................................................................................... 54 5.1. Wzmocnienie profilaktycznego aspektu zadań asystenta rodziny ................................ 54 5.2. Utworzenie i utrzymanie portalu informacyjnego oraz infolinii „Za życiem”.............. 54 5.3. Doradca rodziny ............................................................................................................ 55 5.4. Tranzycja na rynek pracy .............................................................................................. 56

- 5 - 5.5. Świadome i odpowiedzialne rodzicielstwo – działania edukacyjne dla młodzieży szkół ponadpodstawowych ........................................................................................... 56 PRIORYTET VI. POZOSTAŁE INSTRUMENTY WSPARCIA .................................... 59 6.1. Wspieranie działań na rzecz rodzin i systemu pieczy zastępczej w ramach konkursów Program Fundusz Inicjatyw Obywatelskich NOWEFIO na lata 2021– 2030............................................................................................................................... 59 6.2. Spółdzielczość socjalna na rzecz opiekunów osób z niepełnosprawnością oraz ich rodzin ............................................................................................................................ 59 6.3. „Pakiet alimentacyjny” – przeciwdziałanie zjawisku niealimentacji, które w znacznej mierze dotyka rodziców samotnie wychowujących dziecko niepełnosprawne ........................................................................................................... 61 6.4. Wsparcie osób niepełnosprawnych w ramach Programu Operacyjnego Wiedza Edukacja Rozwój (PO WER)........................................................................................ 61 6.5. Zwiększenie dostępności pomocy prawnej, poradnictwa obywatelskiego i edukacji prawnej dla rodzin wychowujących dzieci z niepełnosprawnością ............... 62 SPOSÓB WYKONYWANIA ZADAŃ W RAMACH PROGRAMU ............................... 63 Załącznik 1. Zasoby instytucjonalne .................................................................................... 64 Załącznik 2. Harmonogram działań Programu .................................................................. 99 Spis tabel i wykresów ........................................................................................................... 103 1. Tabele ............................................................................................................................. 103 2. Wykresy.......................................................................................................................... 104

- 6 - WYKAZ SKRÓTÓW AOS – Ambulatoryjna Opieka Specjalistyczna BAEL – Badanie Aktywności Ekonomicznej Ludności BGK – Bank Gospodarstwa Krajowego DPS – dom pomocy społecznej EFS – Europejski Fundusz Społeczny EKSMOoN – Elektroniczny Krajowy System Monitoringu Orzekania o Niepełnosprawności FUS – Fundusz Ubezpieczeń Społecznych FP – Fundusz Pracy GOPS – gminny ośrodek pomocy społecznej GUS – Główny Urząd Statystyczny JST – jednostka samorządu terytorialnego KPRM – Kancelaria Prezesa Rady Ministrów MEiN – Ministerstwo Edukacji i Nauki MF – Ministerstwo Finansów MOPS – miejski ośrodek pomocy społecznej MRiPS – Ministerstwo Rodziny i Polityki Społecznej MRiT – Ministerstwo Rozwoju i Technologii MRPiT – Ministerstwo Rozwoju, Pracy i Technologii MS – Ministerstwo Sprawiedliwości MZ – Ministerstwo Zdrowia NFZ – Narodowy Fundusz Zdrowia NIW-CRSO – Narodowy Instytut Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego NPM – Narodowy Program Mieszkaniowy NPPiPO – Nieodpłatna pomoc prawna i nieodpłatne poradnictwo obywatelskie OPS – ośrodek pomocy społecznej PCPR – powiatowe centrum pomocy rodzinie PFRON – Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych POZ – podstawowa opieka zdrowotna PUP – powiatowy urząd pracy SIO – System Informacji Oświatowej SODiR – System Obsługi Dofinansowań i Refundacji ŚDS – środowiskowy dom samopomocy

- 7 - WDŻ – wychowanie do życia w rodzinie WOKRO – wiodący ośrodek koordynacyjno-rehabilitacyjno-opiekuńczy WUP – wojewódzki urząd pracy ZUS – Zakład Ubezpieczeń Społecznych

- 8 - WSTĘP Wsparcie osób niepełnosprawnych i ich rodzin stanowi priorytetowe zadanie państwa wymagające podjęcia wieloaspektowych działań. Niepełnosprawność dotyka nie tylko samą osobę niepełnosprawną, ale także członków jej rodziny. Stąd też działania pomocowe państwa powinny być skierowane do całej rodziny. Niepełnosprawność wpływa na wiele obszarów życia rodziny, tj. na jej sytuację materialną, społeczną czy też zdrowotną. Przyjęte w programie rozwiązania prawno-organizacyjne oraz finansowe mają na celu umożliwienie rzeczywistej i pełnej integracji społecznej osób niepełnosprawnych oraz wsparcie psychologiczne, społeczne, funkcjonalne i ekonomiczne ich rodzin. Dostrzegając potrzebę pomocy rodzinom w Polsce oraz zapewnienia oczekiwanego wsparcia, w dniu 4 listopada 2016 r. została uchwalona, z inicjatywy Rady Ministrów, ustawa z dnia 4 listopada 2016 r. o wsparciu kobiet w ciąży i rodzin „Za życiem” (Dz. U. z 2020 r. poz. 1329). Ustawa ta była pierwszym elementem kompleksowych działań. Jej uchwalenie dało Radzie Ministrów możliwość przygotowania i wdrożenia programu kompleksowego wsparcia dla rodzin „Za życiem”, zwanego dalej „Programem”, dotyczącego w szczególności wczesnego wspomagania rozwoju dziecka, opieki, w tym paliatywnej, lub rehabilitacji dzieci, wsparcia dla kobiet w ciąży i ich rodzin w przypadku ciąży powikłanej, pomocy w zabezpieczeniu szczególnych potrzeb, w tym mieszkaniowych, rodzin z dzieckiem posiadającym stosowne zaświadczenie. Skuteczne, systemowe wsparcie osób niepełnosprawnych i ich rodzin wymaga zastosowania wielospecjalistycznych działań realizowanych w formule międzyresortowej. Dlatego też, w celu wypracowania jak najlepszych, horyzontalnych rozwiązań został powołany zarządzeniem nr 210 przez Prezesa Rady Ministrów z dnia 13 listopada 2020 r. Międzyresortowy Zespół do spraw opracowania projektu Rządowego Programu wsparcia dla rodzin „Za życiem” (M.P. poz. 1039). Program obejmuje kompleksowe rozwiązania, w szczególności w obszarach dotyczących wsparcia dla kobiet w ciąży i ich rodzin, wczesnego wspomagania dziecka i jego rodziny, usług wspierających i rehabilitacyjnych, wsparcia mieszkaniowego, a także koordynacji wsparcia, poradnictwa i informacji. Jednym z wiodących zadań, w zakresie usług wspierających i rehabilitacyjnych, jest m.in. zapewnienie wsparcia wytchnieniowego dla rodziców lub opiekunów osób niepełnosprawnych. Powyższe działanie polega na zabezpieczeniu opieki dla osób niepełnosprawnych oraz wsparciu członków rodziny w jej sprawowaniu przez umożliwienie uzyskania pomocy, np. w związku ze zdarzeniem losowym, pomocą w załatwieniu codziennych spraw lub potrzebą odpoczynku opiekuna. Istotnym elementem realizacji Programu jest rozwój sieci środowiskowych domów samopomocy, m.in. przez rozszerzenie ich typów w celu ułatwienia dostępu większej grupie osób. Pomocą zostaną objęte osoby z zaburzeniami psychicznymi, w tym z niepełnosprawnościami sprzężonymi, a także osoby ze spektrum autyzmu. Ważną rolę w systemie wsparcia pełnią powiatowe ośrodki koordynacyjno-rehabilitacyjnoopiekuńcze, umożliwiające objęcie wsparciem osób niepełnosprawnych, ze szczególnym uwzględnieniem dzieci w wieku 0–7 lat. Rozwiązanie to wzmocni istniejące formy pomocy i pozwoli skoordynować działalność różnych placówek funkcjonujących w powiecie.

- 9 - Istotne jest również działanie dotyczące tworzenia mieszkań chronionych, które zapewnią całodobową pomoc dorosłym osobom niepełnosprawnym. Ta forma wsparcia pozwoli osobom niepełnosprawnym na usamodzielnianie się w przyjaznych, dostosowanych do ich potrzeb warunkach. Działanie to będzie stanowiło odpowiedź na oczekiwania środowiska osób niepełnosprawnych. W zakresie koordynacji wsparcia ważną rolę pełni asystent rodziny. Program poszerzył zakres zadań asystenta rodziny przez przypisanie mu funkcji koordynatora w zakresie objęcia wsparciem kobiet w ciąży i ich rodzin, ze szczególnym uwzględnieniem kobiet w ciąży powikłanej, kobiet w sytuacji niepowodzeń położniczych oraz wsparcia rodzin dzieci, u których zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą ich życiu, które powstały w prenatalnym okresie rozwoju dziecka lub w czasie porodu, czyniąc asystenta rodziny ważnym ogniwem w systemie wsparcia rodzin. Z czasem zadania realizowane przez asystentów rodziny zostaną przejęte przez doradców rodziny, którzy będą świadczyć doradztwo i wsparcie kobietom w ciąży i ich rodzinom, a także rodzinom z osobą lub dzieckiem z niepełnosprawnością czy rodzinom, w których co najmniej jeden rodzic sprawujący bezpośrednią opiekę nad dzieckiem, do ukończenia przez niego nauki w szkole, legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Program stanowi projekt strategiczny Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.)1) (SOR) w obszarze „Spójność społeczna”. Głównym celem SOR jest tworzenie warunków do wzrostu dochodów mieszkańców Polski przy jednoczesnym wzroście spójności w wymiarze społecznym, ekonomicznym, środowiskowym i terytorialnym. Program wpisuje się w cel szczegółowy II – Rozwój społecznie wrażliwy i terytorialnie zrównoważony, w ramach którego przewidziano działanie zakładające wdrażanie i aktualizację rozwiązań prawno-organizacyjnych oraz finansowych na rzecz wsparcia psychologicznego, zdrowotnego, społecznego, funkcjonalnego i ekonomicznego rodzin z osobami niepełnosprawnymi. Program wpisuje się również w przyjętą przez Radę Ministrów w dniu 16 lutego 2021 r. Strategię na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami 2021–20302) . Celem głównym Strategii jest włączenie osób z różnego rodzaju niepełnosprawnościami w życie społeczne i zawodowe, a tym samym zagwarantowanie im praw określonych w Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych, sporządzonej w Nowym Jorku dnia 13 grudnia 2006 r. (Dz. U. z 2012 r. poz. 1169, z późn. zm.). Strategia uwzględnia postulaty środowiska osób z różnego rodzaju niepełnosprawnościami i zakłada kompleksowe, horyzontalne oraz ponadsektorowe podejście polityki publicznej do wsparcia osób z niepełnosprawnościami, uwzględniające ich potrzeby w zakresie niezależnego życia i włączenia społecznego. Działania zaplanowane w Programie wpisują się szczególnie w takie priorytety Strategii, jak: „Niezależne życie”, „Edukacja”, „Praca”, „Warunki życia i ochrona socjalna”, „Zdrowie”, „Koordynacja”, w ramach których przewidziano realizację m.in. takich działań, jak:  zapewnienie systemowej usługi opieki wytchnieniowej (działanie I.3.3.),  poprawa funkcjonowania środowiskowych domów samopomocy (działanie I.3.6),  wsparcie procesu przejścia pomiędzy etapami edukacyjnymi oraz przejścia z systemu edukacji na rynek pracy (działanie III.3.2.), 1) Uchwała nr 8 Rady Ministrów z dnia 14 lutego 2017 r. w sprawie przyjęcia Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.) (M.P. poz. 260). 2) Uchwała nr 27 Rady Ministrów z dnia 16 lutego 2021 r. w sprawie przyjęcia dokumentu Strategia na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami 2021–2030 (M.P. poz. 218).

- 10 -  aktywizacja zawodowa osób z niepełnosprawnościami w podmiotach ekonomii społecznej i solidarnej (działanie IV.2.2.),  rozwój rynku mieszkań na wynajem z uwzględnieniem potrzeb osób z niepełnosprawnościami (działanie V.2.1.),  objęcie specjalistyczną opieką lekarską oraz działaniami profilaktycznymi dzieci z niepełnosprawnościami lub zagrożonych trwałymi ograniczeniami sprawności (działanie VI.1.2.),  profilaktyka trwałych ograniczeń sprawności oraz wczesna i efektywna rehabilitacja (działanie VI.1.3.),  poprawa dostępu do usług rehabilitacyjnych i wyrobów medycznych najwyższej jakości (działanie VI.2.3.),  wczesne wykrywanie zaburzeń rozwojowych u dzieci oraz wczesna pomoc dziecku i rodzinie (działanie VIII. 1.8.). Proponowane w Programie formy działań, kierowane do osób niepełnosprawnych i ich rodzin, wynikają z diagnozy oraz analizy posiadanych zasobów. Funkcjonujące od wielu lat instrumenty systemu wsparcia wymagają modyfikacji i uzupełnienia o dodatkowe rozwiązania dedykowane osobom o szczególnych potrzebach. W powodzeniu realizacji Programu nie można pominąć istotnej roli samorządów. Jako najbliższe obywatelom wspierają osoby niepełnosprawne w społecznościach lokalnych. W tym kontekście Program przewiduje, że samorząd będzie ważnym ogniwem w realizacji przewidzianych w nim rozwiązań. Program gwarantuje wsparcie w jego realizacji i zapewnia dofinansowanie zadań. Program będzie wspierany przez realizację działań podejmowanych w ramach innych programów i źródeł finansowania. Działania będą poddawane stałemu monitorowaniu i ocenie skuteczności, co może skutkować zmianą zakresu Programu. Rzeczpospolita Polska będzie dążyć do stałej poprawy sytuacji rodzin, osób niepełnosprawnych i ich opiekunów, rozwijając istniejące formy wsparcia i tworząc warunki do powstawania nowych rozwiązań, mając na uwadze postanowienia Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych.

- 11 - PODSTAWA PRAWNA PROGRAMU Podstawę prawną Programu stanowi art. 12 ustawy z dnia 4 listopada 2016 r. o wsparciu kobiet w ciąży i rodzin „Za życiem”, zgodnie z którym Rada Ministrów w terminie do dnia 31 grudnia 2016 r. przyjmie program kompleksowego wsparcia dla rodzin „Za życiem”, opracowany na podstawie odrębnych przepisów. Program będący dokumentem rządowym w rozumieniu uchwały nr 190 Rady Ministrów z dnia 29 października 2013 r. – Regulamin pracy Rady Ministrów (M.P. z 2016 r. poz. 1006, z późn. zm.) został przyjęty w trybie określonym tą uchwałą. Program jest również skierowany do rodzin z dzieckiem legitymującym się orzeczeniem o niepełnosprawności albo orzeczeniem o lekkim lub umiarkowanym lub znacznym stopniu niepełnosprawności określonym w przepisach o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych oraz do dzieci i młodzieży posiadających odpowiednio opinię o potrzebie wczesnego wspomagania rozwoju dziecka, orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego lub orzeczenie o potrzebie zajęć rewalidacyjno-wychowawczych, o których mowa w przepisach ustawy o systemie oświaty, i ich rodzin. W 2021 r. dokonano przeglądu działań Programu – zgodnie z § 3 ust. 2 uchwały nr 160 Rady Ministrów z dnia 20 grudnia 2016 r. w sprawie programu kompleksowego wsparcia dla rodzin „Za życiem” (M.P. poz. 1250). Rada Ministrów została zobligowana do przeglądu ww. Programu oraz określenia jego zakresu w poszczególnych latach nie rzadziej niż raz na pięć lat. Pierwszy przegląd został wyznaczony na 2021 r. W listopadzie 2020 r. zarządzeniem nr 210 Prezesa Rady Ministrów z dnia 13 listopada 2020 r. w sprawie Międzyresortowego Zespołu do spraw opracowania zmian Programu kompleksowego wsparcia dla rodzin „Za życiem” został powołany Międzyresortowy Zespół, który jest organem pomocniczym Prezesa Rady Ministrów. Rezultatem prac ww. Zespołu jest zmieniony Program. Zmiana obejmowała aktualizację, zmianę części działań, uchylenie tych, które nie są realizowane tak, jak to pierwotnie założono w Programie, oraz dodanie nowych działań.

- 12 - DIAGNOZA 1. Dane ogólne Struktura osób niepełnosprawnych Obszerne dane dotyczące liczby i sytuacji osób niepełnosprawnych w Polsce pochodzą m.in. z Narodowego Spisu Powszechnego (NSP) przeprowadzonego w 2011 r. Na potrzeby przeprowadzenia ww. spisu zbiorowość osób niepełnosprawnych została podzielono na dwie podstawowe grupy:  osoby niepełnosprawne prawnie, tj. takie, które posiadały odpowiednie, aktualne orzeczenie wydane przez organ do tego uprawniony,  osoby niepełnosprawne tylko biologicznie, tj. takie, które nie posiadały orzeczenia, ale miały (odczuwały) całkowicie lub poważnie ograniczoną zdolność do wykonywania czynności podstawowych stosownie do swojego wieku. Wyniki NSP w 2011 r. wykazały, że wśród ogółu ludności Polski żyło 4 697,0 tys. osób niepełnosprawnych i stanowili oni 12,2% ogólnej populacji. W porównaniu do Narodowego Spisu Powszechnego przeprowadzonego w 2002 r. liczba osób niepełnosprawnych zmniejszyła się o 759,7 tys., tj. o 13,9%. W 2011 r. wśród ogółu zbiorowości niepełnosprawnych nadal przeważały kobiety (53,9% wobec 46,1% mężczyzn), natomiast w 2002 r. udział kobiet niepełnosprawnych był nieco niższy (52,9%). W 2011 r. liczba osób niepełnosprawnych prawnie wyniosła 3 131,5 tys. i zmniejszyła się w stosunku do 2002 r. o blisko 30% (w 2002 r. zbiorowość ta liczyła 4 450,1 tys. osób). Natomiast zwiększyła się istotnie (o ponad 55,5%) – w stosunku do wyników NSP z 2002 r. – liczba osób niepełnosprawnych tylko biologicznie. Ich liczba wyniosła 1 565,6 tys. (w 2002 r. było 1 006,6 tys. osób niepełnosprawnych tylko biologicznie)3) . Wykres 1. Osoby niepełnosprawne w Polsce w latach 2002 i 2011 (w tys.) Źródło: Ludność i gospodarstwa domowe. Stan i struktura społeczno-ekonomiczna. Część I. Ludność, Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011, GUS, Tablice wynikowe – wersja przeglądowe (plik excel, Tab. IV). Istotnym czynnikiem różnicującym różne kategorie osób niepełnosprawnych jest wiek i płeć. Częstość występowania niepełnosprawności rośnie wraz z wiekiem. Największą grupę osób 3) Por. Ludność i gospodarstwa domowe. Stan i struktura społeczno-ekonomiczna. Część I. Ludność, Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011, GUS, str. 51, 53–54. 2 568,2 2 888,5 4 450,1 1 006,6 2 166,9 2 530,1 3 131,5 1 565,6 0,0 1 000,0 2 000,0 3 000,0 4 000,0 5 000,0 Mężczyźni Kobiety Niepełnosprawni prawnie Niepełnosprawni tylko biologicznie 2002 2011

- 13 - niepełnosprawnych prawnie i biologicznie stanowią osoby w wieku 45 lat i więcej – 82% (3 852,8 tys. osób), dzieci i młodzież z niepełnosprawnością w wieku do 19. roku życia – tylko 5% populacji osób niepełnosprawnych (247,7 tys. osób), w tym osoby niepełnosprawne w wieku 0–15 lat – 4% (184,8 tys. osób). Wykres 2. Osoby niepełnosprawne według grup wieku w 2011 r. Źródło: Ludność i gospodarstwa domowe. Stan i struktura społeczno-ekonomiczna. Część I. Ludność (plik excel, Tab. 7). Wśród ogółu osób niepełnosprawnych prawnie udział mężczyzn i kobiet był podobny– 49,4% stanowili mężczyźni i 50,6% kobiety. W przypadku osób niepełnosprawnych biologicznie zdecydowanie dominowały kobiety – 60,4% wobec 39,6% mężczyzn. Wykres 3. Osoby niepełnosprawne według grup wieku, płci i kategorii niepełnosprawności w 2011 r. mężczyźni kobiety Źródło: Oprac. na podstawie: Ludność i gospodarstwa domowe. Stan i struktura społeczno-ekonomiczna. Część I. Ludność, Tablice wynikowe – wersja elektroniczna (plik excel, Tab. 7). Według wyników reprezentacyjnego Badania Aktywności Ekonomicznej Ludności (BAEL) prowadzonego przez GUS, w 2020 r. w Polsce zamieszkiwało 3 024 tys. osób niepełnosprawnych prawnie w wieku 16 lat i więcej (w 2015 r. – 3 252 tys. osób), tj. 10% 75 lat i więcej 22% 60-74 lat 31% 45-59 lat 29% 30-44 lat 9% 20-29 lat 4% 16-19 lat 1% 0-15 lat 4% Inne 9%

Grafika nieprzekonwertowana (rysunek na stronie 13 pliku PDF) — treść w źródle urzędowym: https://api.sejm.gov.pl/eli/acts/MP/2022/64/text.pdf#page=13

- 14 - ogółu populacji Polski w tej grupie wiekowej. Mężczyźni stanowili 49,2% populacji osób niepełnosprawnych (1 489 tys. osób), a kobiety 50,8% (1 535 tys. osób). W miastach mieszkało 61,4% osób niepełnosprawnych (1 858 tys.), a na wsi – 38,6% (1 166 tys.). Wykresy 4–5. Osoby niepełnosprawne prawnie w wieku 16 lat i więcej w 2020 r. według płci i miejsca zamieszkania według płci według miejsca zamieszkania Źródło: Dane BAEL GUS. Wśród osób niepełnosprawnych prawnie największą grupę stanowiły osoby w wieku 65 lat i więcej – 1 274 tys. osób, co stanowi 42,1% osób niepełnosprawnych w wieku 16 lat i więcej. Osoby w wieku 55–64 lata stanowiły 26,7% (809 tys.), w wieku 45–54 lata – 12,1% (366 tys.), a w wieku 35–44 lata – 8,5% (258 tys.). Najmniej liczne w tej zbiorowości były najmłodsze grupy wiekowe, tj. w wieku 25–34 lata – 6,8% (205 tys.) i w wieku 15–24 lata – 3,7% (113 tys.). Wykres 6. Osoby niepełnosprawne prawnie w wieku 16 lat i więcej, według grup wieku w 2015 i 2020 r. (w tys.) Źródło: Dane BAEL GUS. Wśród osób niepełnosprawnych prawnie w wieku 16 lat i więcej są osoby o:  umiarkowanym stopniu niepełnosprawności – 46,9% (1 418 tys. osób),  znacznym stopniu niepełnosprawności – 28,5% (863 tys. osób),  lekkim stopniu niepełnosprawności – 24,6% (743 tys. osób). 1 489 49% 1 535 51% Mężczyźni Kobiety 1 858 61% 1 166 39% Miasta Wieś 115 113 212 205 255 258 443 366 1 073 809 1 154 1274 0 500 1 000 1 500 2 000 2 500 3 000 3 500 2015 2020 16 - 24 lata 25 - 34 35 - 44 45 - 54 55 - 64 65 lat i więcej

- 15 - Rodziny z osobami niepełnosprawnymi Według NSP z 2011 r. w Polsce średnio w 23,2% wszystkich gospodarstw rodzinnych występowały osoby niepełnosprawne. Istnieje znaczne zróżnicowanie odsetka gospodarstw z osobami niepełnosprawnymi w poszczególnych typach gospodarstw rodzinnych: w gospodarstwach samotnych rodziców z co najmniej jednym dzieckiem i innymi osobami – 32% stanowiły gospodarstwa z osobami niepełnosprawnymi; w gospodarstwach samotnych matek z co najmniej jednym dzieckiem na utrzymaniu i innymi osobami – 31,6% stanowiły gospodarstwa z co najmniej jedną osobą niepełnosprawną; w gospodarstwach samotnych matek z co najmniej 1 dzieckiem na utrzymaniu – 9,5% stanowiły gospodarstwa z osobami niepełnosprawnymi oraz w małżeństwach z dziećmi na utrzymaniu bez innych osób – 10,8% stanowiły gospodarstwa z osobą niepełnosprawną. Wykres 7. Odsetek gospodarstw rodzinnych z osobami niepełnosprawnymi i bez osób niepełnosprawnych w 2011 r. Źródło: Oprac. na podstawie: Warunki życia rodzin w Polsce, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2014, str. 35. 23,2 26,4 27,8 10,8 10,8 10 9,5 29,9 30 32 31,6 33,6 34,3 76,8 73,6 72,2 89,2 89,2 90 90,5 70,1 70 68 68,4 66,4 65,7 0% 20% 40% 60% 80% 100% OGÓŁEM Małżeństwa/ związki nieformalne bez dzieci na utrzymaniu Małżeństwa bez dzieci na utrzymaniu Małżeństwa/ związki nieformalne z co najmniej 1 dzieckiem na utrzymaniu Małżeństwa z co najmniej 1 dzieckiem na utrzymaniu Samotni rodzice z co najmniej 1 dzieckiem na utrzymaniu Samotne matki z co najmniej 1 dzieckiem na utrzymaniu Małżeństwa/ związki nieformalne z co najmniej 1 dzieckiem na utrzymaniu i innymi osobami Małżeństwa z co najmniej 1 dzieckiem na utrzymaniu i innymi osobami Samotni rodzice z co najmniej 1 dzieckiem na utrzymaniu i innymi osobami Samotne matki z co najmniej 1 dzieckiem na utrzymaniu i innymi osobami Inne osoby z co najmniej 1 dzieckiem na utrzymaniu Pozostałe bez dzieci na utrzymaniu Z osobami niepełnosprawnymi Bez osób niepełnosprawnych

- 16 - 2. Populacja niepełnosprawnych dzieci Według Europejskiego Ankietowego Badania Zdrowia z 2019 r. 13% osób w Polsce charakteryzowało się niepełnosprawnością, tj. wszystkie osoby niepełnosprawnie prawnie (10%), jak i osoby, które nie miały orzeczenia o niepełnosprawności, ale deklarowały występowanie poważnych ograniczeń w wykonywaniu zwykłych czynności (3%). Na koniec 2019 r. odsetek dzieci z niepełnosprawnością w wieku poniżej 15 lat, według kryterium statystycznego, wyniósł ponad 4%. W grupie tej było mniej niż 1% dzieci z niepełnosprawnością prawną i biologiczną, natomiast z prawnym orzeczeniem – niespełna 4%. Niepełnosprawność według kryterium statystycznego występuje relatywnie najczęściej wśród 10–14-latków – około 6%, w pozostałych dwóch grupach wieku (0–4 lata oraz 5–9 lat) – po niespełna 4%4) . Wykres 8. Odsetki dzieci z niepełnosprawnością według kryterium statystycznego i grup wieku w 2019 r. (w %) Źródło: Stan zdrowia ludności Polski w 2019 r. Tablice w formacie xlsx, GUS, Warszawa 2021, Rozdział 7. Według danych Elektronicznego Krajowego Systemu Monitoringu Orzekania o Niepełnosprawności, zgodnie ze stanem na dzień 25 sierpnia 2021 r., w Polsce było 3 108,0 tys. osób niepełnosprawnych z aktualnym orzeczeniem o (stopniu) niepełnosprawności, w tym 311,2 tys. dzieci i młodzieży z niepełnosprawnościami w wieku 0–18 lat (stanowią oni 10,0% osób z aktualnym orzeczeniem o (stopniu) niepełnosprawności). Tabela 1 i wykres 9. Osoby niepełnosprawne w Polsce z aktualnym orzeczeniem o (stopniu) niepełnosprawności według grup wiekowych (stan na dzień 25 sierpnia 2021 r.) Wiek N (w tys.) % do 3 lat 49,1 1,6% 4–7 lat 63,4 2,0% 8–15 lat 104,5 3,4% 16–18 lat 94,2 3,0% 19–25 lat 106,3 3,4% 26–40 lat 240,9 7,8% 41–59 lat 866,5 27,9% 60 lat i więcej 1 583,1 50,9% RAZEM 3 108,0 100,0% Źródło: Dane EKSMOoN. 4) Stan zdrowia ludności Polski w 2019 r., Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2021, str. 65. 3,6 0,5 2,9 0,2 3,7 0,7 3,0 0,0 5,5 0,9 4,5 0,1 0,0 2,0 4,0 6,0 razem prawnie i biologicznie tylko prawnie tylko biologicznie 0-4 lata 5-9 10-14 10,0% 11,2% 27,9% 50,9% do 18 lat 19-40 lat 41-59 lat 60 lat i więcej

- 17 - Wśród dzieci i młodzieży w wieku 0–18 lat było:  96,7 tys. osób w wieku 0–15 lat z orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji (dalej osoby z orzeczeniami o niepełnosprawności „ze wskazaniami w pkt 7 i 8”) oraz  31,3 tys. osób w wieku 16–18 lat z orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W przypadku osób w wieku do lat 15 mężczyźni z aktualnym orzeczeniem o niepełnosprawności stanowili 62,2%, a kobiety – 37,8%, natomiast w grupie wiekowej powyżej 15. roku życia, to więcej kobiet (54,4%) posiadało prawne potwierdzenie niepełnosprawności niż mężczyzn (45,6%). Tabela 2. Osoby niepełnosprawne w Polsce z aktualnym orzeczeniem o (stopniu) niepełnosprawności według płci (stan na dzień 25 sierpnia 2021 r.) Płeć 0–15 lat ogółem w tym 0–15 lat z orzeczeniami o niepełnosprawności ze wskazaniami w pkt 7 i 8 16 lat i więcej ogółem N (w tys.) % N (w tys.) % N (w tys.) % Kobieta 81,9 37,8% 35,2 36,4% 1 574,1 54,4% Mężczyzna 135,1 62,2% 61,5 63,6% 1 316,9 45,6% Razem 217,0 100,0% 96,7 100,0% 2 891,0 100,0% Źródło: Dane EKSMOoN W zbiorowości osób z orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności w wieku 16 lat i więcej niemal co druga osoba (47,5%) legitymowała się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, natomiast osoby ze znacznym stopniem niepełnosprawności stanowiły 30,8%, a z lekkim – 21,7%. Tabela 3 i wykres 10. Osoby niepełnosprawne w Polsce w wieku 16 lat i więcej według stopnia niepełnosprawności (stan na dzień 25 sierpnia 2021 r.) stopień niepełnosprawności N (w tys.) % Znaczny 889,1 30,8% Umiarkowany 1 373,4 47,5% Lekki 628,5 21,7% Razem 2 891,0 100,0% Źródło: Dane EKSMOoN. W grupie osób z orzeczeniem o niepełnosprawności w wieku do lat 15 łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji największą grupę stanowią osoby z orzeczeniami z symbolami: 12-C – całościowe zaburzenia 30,8% 47,5% 21,7% Znaczny Umiarkowany Lekki

- 18 - rozwojowe (22,7% wszystkich orzeczeń o niepełnosprawności; natomiast osoby z orzeczeniami o niepełnosprawności bez wskazań w pkt 7 i 8 stanowią 15,7% osób niepełnosprawnych, posiadających aktualne orzeczenie o niepełnosprawności), 10-N – choroby neurologiczne (17,2%, w przypadku osób bez wskazań w pkt 7 i 8 – 11,7%), 11-I – inne (odpowiednio 15,8% i 12,1%). Z kolei w zbiorowości osób w wieku 16 lat i więcej z orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności największą grupę stanowią osoby z orzeczeniem o niepełnosprawności z symbolami: 05-R – upośledzenie narządu ruchu (30,9% wszystkich orzeczeń o stopniu niepełnosprawności w tej grupie wiekowej) oraz 07-S – choroby układu oddechowego i krążenia (odpowiednio 19,8%). Wykres 11. Osoby niepełnosprawne w Polsce z aktualnym orzeczeniem o (stopniu) niepełnosprawności według przyczyny niepełnosprawności (stan na dzień 25 sierpnia 2021 r.) Źródło: Dane EKSMOoN. 8,0% 3,4% 6,3% 3,6% 8,0% 4,8% 6,2% 1,9% 2,1% 17,2% 15,8% 22,7% 4,2% 6,0% 10,3% 6,7% 10,3% 5,2% 12,6% 2,0% 3,2% 11,7% 12,1% 15,7% 2,0% 7,7% 5,8% 3,6% 30,9% 1,3% 19,8% 2,6% 3,5% 14,1% 8,4% 0,4% 0,0% 5,0% 10,0% 15,0% 20,0% 25,0% 30,0% 35,0% upośledzenie umysłowe choroby psychiczne zaburzenia głosu, mowy i choroby słuchu choroby narządu wzroku upośledzenie narządu ruchu epilepsja choroby układu oddechowego i krążenia choroby układu pokarmowego choroby układu moczowo-płciowego choroby neurologiczne inne całościowe zaburzenia rozwojowe Dzieci 0-15 lat ze wskazaniami w pkt 7 i 8 Dzieci 0-15 lat bez wskazań w pkt 7 i 8 Osoby niepełnosprawne w wieku 16 lat i więcej

- 19 - 3. Zdrowie Najczęstszą przyczynę niepełnosprawności, zarówno wśród kobiet, jak i mężczyzn, stanowią uszkodzenia i choroby narządu ruchu, układu krążenia oraz schorzenia neurologiczne. Relatywnie niższy jest udział procentowy osób z uszkodzeniami narządu wzroku i słuchu, z chorobą psychiczną i upośledzeniem umysłowym w zbiorowości osób niepełnosprawnych. Jednak są to osoby o obniżonej sprawności w codziennym funkcjonowaniu, a zatem wymagające szczególnego wsparcia w edukacji, na rynku pracy i w życiu codziennym. Wykres 12. Występowanie grup schorzeń u dorosłych osób niepełnosprawnych w 2019 r. (w %) Źródło: Stan zdrowia ludności Polski w 2019 r. Tablice w formacie xlsx, Rozdział 7. Dane Europejskiego Ankietowego Badania Zdrowia z 2019 r. wskazują, że 49% mieszkańców Polski zadeklarowało występowanie długotrwałych problemów zdrowotnych lub chorób przewlekłych, które trwały co najmniej 6 miesięcy. Częstość występowania takich problemów rośnie wraz z wiekiem. O ile wśród ludzi młodych (do 30. roku życia) długotrwałe problemy zdrowotne nie występowały powszechnie (nie więcej niż 28%), o tyle wśród osób starszych (zwłaszcza po ukończeniu 60. roku życia) – bardzo często. Niemal 70% pięćdziesięciolatków wskazywało na wystąpienie takich problemów, wśród sześćdziesięciolatków odsetek ten wyniósł już 82%, a w grupie osób najstarszych – niemal 96%. Kobiety relatywnie częściej niż mężczyźni zgłaszały występowanie długotrwałych problemów zdrowotnych czy chorób przewlekłych (odpowiednio 53% i 45%). Dolegliwości przewlekłe częściej dotykały mieszkańców miast niż wsi (odpowiednio 52% i 44%)5) . 5) Stan zdrowia ludności Polski w 2019 r., str. 33–34. 47,1 27,2 15,3 42,2 27,3 8,0 2,5 31,1 55,5 37,8 13,8 43,1 28,3 6,2 1,2 33,7 0,0 10,0 20,0 30,0 40,0 50,0 60,0 Uszkodzenia i choroby narządu ruchu Uszkodzenia i choroby narządu wzroku Uszkodzenia i choroby narządu słuchu Schorzenia układu krążenia Schorzenia neurologiczne Schorzenia psychiczne Upośledzenie umysłowe Inne schorzenia mężczyźni kobiety

- 20 - 4. Wykształcenie W ciągu ostatnich lat obserwuje się zmiany w strukturze poziomu wykształcenia osób niepełnosprawnych. W 2020 r. w zbiorowości osób niepełnosprawnych prawnie w wieku 16 lat i więcej największą grupę stanowiły osoby z wykształceniem zasadniczym zawodowym – 31,8% (w 2015 r. – 32,0%). Osoby z wykształceniem gimnazjalnym, podstawowym, niepełnym podstawowym oraz bez wykształcenia stanowiły łącznie 27,3% populacji osób niepełnosprawnych (w 2015 r. – 31,3%). Osoby z wykształceniem średnim ogólnokształcącym stanowiły 7,3% (w 2015 r. – 7,7%), policealnym i średnim zawodowym stanowiły 22,9% (w 2015 r. – 20,8%), natomiast z wykształceniem wyższym 10,6% (w 2015 r. – 8,2%). Wykres 13. Osoby niepełnosprawne w wieku 16 lat i więcej według poziomu wykształcenia w 2015 i 2020 r. (w %) Źródło: Dane BAEL GUS. Poziom wykształcenia dorosłych osób niepełnosprawnych jest relatywnie niższy niż ludności ogółem w wieku 15 lat i więcej. W przypadku zbiorowości osób niepełnosprawnych w wieku 16 lat i więcej aż 59,2% osób legitymowało się wykształceniem co najwyżej zasadniczym zawodowym, podczas gdy wśród dorosłej ludności ogółem udział ten wynosił 39,9%. Różnice widoczne są także w przypadku osób z wykształceniem wyższym – w przypadku osób niepełnosprawnych tylko co dziesiąta miała wykształcenie wyższe, podczas gdy wśród ludności ogółem była to co czwarta osoba. Wykres 14. Ludność w wieku 15 lat i więcej oraz osoby niepełnosprawne w wieku 16 lat i więcej według poziomu wykształcenia w 2020 r. (w %) Źródło: Dane BAEL GUS. 8,2 10,6 2,8 3,2 18,0 19,7 7,8 7,3 32,0 31,8 2,1 2,5 25,6 21,0 3,7 3,9 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% 2015 2020 wyższe policealne średnie zawodowe średnie ogólnokształcące zasadnicze zawodowe gimnazjum podstawowe niepełne podstawowe i bez wyksz. 11 26 3 3 20 22 7 10 32 23 2 4 21 11 4 1 0% 20% 40% 60% 80% 100% Niepełnosprawni w wieku 16 lat i więcej Ludność w wieku 15 lat i więcej - ogółem wyższe policealne średnie zawodowe średnie ogólnokształcące zasadnicze zawodowe gimnazjum podstawowe niepełne podstawowe i bez wyksz.

- 21 - Liczba lat spędzonych na edukacji w sposób istotny wpływa na sytuację (nie tylko osób niepełnosprawnych) na rynku pracy. Wykresy 15–16. Współczynnik aktywności zawodowej oraz stopa bezrobocia osób niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym według poziomu wykształcenia w 2020 r. Współczynnik aktywności zawodowej (w %) Stopa bezrobocia (w %) Źródło: Dane BAEL GUS. W 2020 r. dla osób z wyższym wykształceniem współczynnik aktywności zawodowej kształtował się na poziomie – 63,4% (w 2015 r. – 52,9%), a dla osób o najniższym poziomie wykształcenia – 10,6% (w 2015 r. – 11,5%). Natomiast wskaźnik zatrudnienia wynosił odpowiednio – 60,9% (w 2015 r. – 48,2%) oraz 10,1% (w 2015 r. – 9,7%), a stopa bezrobocia, odpowiednio – 3,9% (w 2015 r. – 8,9%) oraz 7,7% (w 2015 r. – 15,1%). 5. Rynek pracy Praca zawodowa odgrywa ważną rolę w rehabilitacji zawodowej i społecznej osób niepełnosprawnych i ich integracji ze społeczeństwem. Jednakże osoby niepełnosprawne znajdują się w gorszej sytuacji na rynku pracy niż pozostałe grupy aktywnych zawodowo. Dla porównania warto wskazać na aktywność ekonomiczną osób sprawnych powyżej 15. roku życia w 2020 r.:  10 797 tys. osób było biernych zawodowo (w 2015 r. – 10 858 tys.),  16 475 tys. osób było aktywnych zawodowo (w 2015 r. – 16 852 tys.), w tym 15 938 tys. pracowało (w 2015 r. – 15 614 tys.), natomiast bezrobotni stanowili 512 tys. osób (w 2015 r. – 1 238 tys.). Wskaźnik zatrudnienia osób sprawnych w wieku produkcyjnym w 2020 r. kształtował się na poziomie 78,6% (w 2015 r. – 72,9%), stopa bezrobocia wyniosła 3,2% (w 2015 r. – 7,5%), współczynnik aktywności zawodowej wyniósł 81,2% (w 2015 r. – 78,8%). Jeżeli chodzi o osoby niepełnosprawne to:  2 495 tys. osób było biernych zawodowo (w 2015 r. – 2 716 tys. osób), 30,0 63,4 37,3 42,3 26,4 10,6 0,0 50,0 100,0 ogółem wyższe Policealne i średnie zawodowe średnie ogólnokształcące zasadnicze zawodowe gimnazjalne, podstawowe i niepełne podstawowe 5,2 3,9 6,3 6,4 4,6 7,7 0,0 2,0 4,0 6,0 8,0 10,0 ogółem wyższe Policealne i średnie zawodowe średnie ogólnokształcące zasadnicze zawodowe gimnazjalne, podstawowe i niepełne podstawowe

- 22 -  529 tys. osób było aktywnych zawodowo (w 2015 r. – 536 tys. osób), w tym 504 tys. osób pracowało (w 2015 r. – 470 tys.), natomiast 25 tys. osób stanowili bezrobotni (w 2015 r. – 66 tys.). Osoby niepełnosprawne prawnie w wieku 16 lat i więcej w 2015 r. osiągnęły współczynnik aktywności zawodowej na poziomie 17,5% (w 2015 r. – 16,5%) i wskaźnik zatrudnienia – 16,7% (w 2015 r. – 14,5%), a stopa bezrobocia kształtowała się dla nich na poziomie 4,7% (w 2015 r. – 12,3%). Współczynnik aktywności zawodowej dla osób niepełnosprawnych mieszkających w miastach w 2020 r. osiągnął poziom 18,7% (w 2015 r. – 17,9%), wskaźnik zatrudnienia – 17,8% (w 2015 r. – 15,5%), a stopa bezrobocia – 4,9% (w 2015 r. – 13,6%). Dla mieszkańców wsi wskaźniki te kształtowały się, odpowiednio, następująco: 15,5%, 14,8%, 4,4% (w 2015 r.: 14,0%, 12,6%, 9,6%). Dla osób niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym współczynnik aktywności zawodowej wynosił 30,0% (w 2015 r. – 25,9%), wskaźnik zatrudnienia – 28,5% (w 2015 r. – 22,5%), a stopa bezrobocia – 5,2% (w 2015 r. – 13,0%). Większość osób niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym wciąż pozostaje poza rynkiem pracy. W 2020 r. osoby niepełnosprawne bierne zawodowo stanowiły 82,5% (w 2015 r. – 83,5%) wszystkich osób niepełnosprawnych w wieku 16 lat i więcej. W przypadku osób niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym osoby bierne zawodowo stanowiły 70,0% tej grupy wiekowej (w 2015 r. – 74,1%). Wykresy 17–18. Wskaźniki aktywności ekonomicznej osób niepełnosprawnych w wieku 16 lat i więcej oraz ludności ogółem w wieku 15 lat i więcej w latach 2015 i 2020 (w %) osoby niepełnosprawne w wieku 16 lat i więcej ludność ogółem w wieku 15 lat i więcej Źródło: Dane BAEL GUS. Wskaźnik aktywności zawodowej był najwyższy dla grupy osób, u których orzeczono lekki stopień niepełnosprawności – w 2020 r. wynosił 44,3% (wzrost o 8,0% w stosunku do 2015 r. – 36,3%). Podobnie jest ze wskaźnikiem zatrudnienia i stopą bezrobocia, wskaźniki te w 2020 r. kształtowały się odpowiednio na poziomie 42,4% (w 2015 r. – 31,0%) i 4,2% (w 2015 r. – 14,8%). 16,5 14,5 12,3 17,5 16,7 4,7 - 20,0 40,0 60,0 Współczynnik aktywności zawodowej Wskaźnik zatrudnienia Stopa bezrobocia 2015 2020 56,2 51,9 7,5 56,1 54,3 3,2 - 20,0 40,0 60,0 Współczynnik aktywności zawodowej Wskaźnik zatrudnienia Stopa bezrobocia 2015 2020

- 23 - Wykres 19. Wskaźniki aktywności zawodowej dla osób niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym według stopnia niepełnosprawności w 2020 r. (w %) Źródło: Dane BAEL GUS. Jeżeli chodzi o status zatrudnienia osób niepełnosprawnych, to w 2020 r. większość zatrudniona była jako pracownicy najemni – 384 tys., tj. 86,9% (w 2015 r. – 345 tys., tj. 82,6%). W sektorze prywatnym pracujący na własny rachunek stanowili 11,1% (49 tys.) pracujących osób niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym (w 2015 r. było to 59 tys. osób, tj. 14,1%), w tym 10 tys. osób było pracodawcami (w 2015 r. – 9 tys. osób). Pracujące osoby niepełnosprawne w wieku produkcyjnym jako pomagający członkowie rodzin stanowili 2,0% (9 tys. osób) (w 2015 r. było to 16 tys. osób, tj. 3,8%)6) . Wśród pracodawców zarejestrowanych w Systemie Obsługi Dofinansowań i Refundacji (SODiR), prowadzonym przez PFRON, w maju 2021 r. osoby niepełnosprawne zatrudnione w zakładach pracy chronionej (ZPCH) stanowiły 38,8% (90 191 osób), natomiast osoby zatrudnione na otwartym rynku pracy stanowiły 61,2% (142 041 osób). W 2015 r. (dane za grudzień 2015 r.) proporcje między ZPCH a otwartym rynkiem pracy były podobne – w ZPCH zatrudnionych było 124 467 osób i stanowiły one 50,6% pracowników zarejestrowanych w SODiR, a na otwartym rynku – 121 611 (49,4%)7) . Wśród zarejestrowanych w SODiR pracodawców przeważały podmioty gospodarcze działające na otwartym rynku pracy w 2015 r. – było to 25 036 podmiotów gospodarczych, podczas gdy ZPCH – 1163. W porównaniu do danych z 2021 r. liczba podmiotów gospodarczych działających na otwartym rynku pracy wzrosła do 32 002, podczas gdy liczba ZPCH zmalała do 7658) . 6) Dane na podstawie Badania Aktywności Ekonomicznej Ludności (BAEL), dane publikowane na stronie Biura Pełnomocnika Rządu do Spraw Osób Niepełnosprawnych: http://www.niepelnosprawni.gov.pl/p,81,bael dostęp: 11.08.2021. 7) Dane pochodzące z Systemu Obsługi Dofinansowań i Refundacji (SODiR) PFRON, dane publikowane na stronie Biura Pełnomocnika Rządu do Spraw Osób Niepełnosprawnych: http://www.niepelnosprawni.gov.pl/p,83,sodir-pfron dostęp: 11.08.2021. 8) Dane pochodzące z Systemu Obsługi Dofinansowań i Refundacji (SODiR) PFRON według stanu na dzień 4 sierpnia 2021 r. (Tab. 2, dane za grudzień 2015 i maj 2021). 13,2 4,8 9,0 10,1 7,5 9,6 11,4 5,8 27,3 33,9 24,2 31,9 14,8 4,2 36,3 44,3 31,0 42,4 - 20,0 40,0 60,0 2015 2020 2015 2020 2015 2020 Stopa bezrobocia Współczynnik aktywności zawodowej Wskaźnik zatrudnienia lekki umiarkowany znaczny

- 24 - Jednym z zadań instytucji państwowych działających w obszarze rynku pracy jest ograniczenie zjawiska wykluczenia zawodowego osób niepełnosprawnych, wynikającego z ich bierności i bezrobocia. Służą temu aktywne formy zatrudnienia, których celem jest bezpośrednie oddziaływanie na szanse znalezienia zatrudnienia przez osoby niepełnosprawne. Oferowane są m.in. takie formy wsparcia, jak np. staż, szkolenia, bon szkoleniowy, bon na zasiedlenie, jednorazowe środki na podjęcie działalności gospodarczej, refundacja kosztów wyposażenia lub doposażenia stanowiska pracy. W 2019 r. bezrobotni niepełnosprawni korzystali najczęściej z porad indywidualnych (11 800 osób, tj. 5,5% osób bezrobotnych ogółem). Co trzeci bezrobotny niepełnosprawny podjął pracę po skorzystaniu z porad indywidualnych, podczas gdy w grupie osób bezrobotnych ogółem pracę podjęła blisko co druga osoba. Z porad indywidualnych częściej korzystali także bezrobotni posiadający co najmniej jedno dziecko niepełnosprawne do 18. roku życia. Staż, to druga w kolejności forma wsparcia, z której korzystali bezrobotni niepełnosprawni. Spośród 3506 bezrobotnych niepełnosprawnych, którzy skorzystali ze stażu, pracę podjęło 2815 osób (tj. 86,2% osób, które skorzystały z tej formy wsparcia). Ze stażu skorzystało 222 bezrobotnych posiadających co najmniej jedno dziecko niepełnosprawne do 18. roku życia, natomiast 192 osoby z ww. grupy podjęły pracę w trakcie lub po ukończeniu stażu. Bezrobotne osoby niepełnosprawne korzystały ponadto z takich usług rynku pracy lub instrumentów rynku pracy, jak:  prace społecznie użyteczne (1782 osoby),  prace interwencyjne (1458 osób),  roboty publiczne (1268 osób),  szkolenia (1036 osób),  zatrudnienie w ramach refundacji pracodawcy kosztów wyposażenia lub doposażenia stanowiska pracy (996 osób). Tabela 4. Bezrobotni uczestniczący w wybranych formach wsparcia w 2019 r. Wyszczególnienie Osoby bezrobotne ogółem z bezrobotnych niepełnosprawni posiadające co najmniej jedno dziecko niepełnosprawne do 18 r. ż. w liczbach bezwzgl. w liczbach bezwzgl. % z bezrobotnych ogółem w liczbach bezwzgl. % z bezrobotnych ogółem Osoby, które ukończyły szkolenie 33 403 1 036 3,1 76 0,2 – podjęły pracę w trakcie lub po ukończeniu szkolenia 24 490 640 2,6 56 0,2 ukończyły staż 95 434 3 506 3,7 222 0,2 – podjęły pracę w trakcie lub po ukończeniu stażu 82 296 2 815 3,4 192 0,2 otrzymały bon na zasiedlenie 9 232 151 1,6 3 0,0 – podjęły pracę w wyniku skorzystania z bonu na zasiedlenie 9 054 146 1,6 3 0,0 otrzymały bon zatrudnieniowy 651 13 2,0 0 0,0 – podjęły pracę w wyniku skorzystania z bonu zatrudnieniowego 595 11 1,8 0 0,0

- 25 - ukończyły prace interwencyjne 34 226 1 458 4,3 84 0,2 – podjęły pracę w trakcie lub po pracach interwencyjnych 33 086 1 409 4,3 83 0,3 ukończyły roboty publiczne 18 005 1 268 7,0 54 0,3 – podjęły pracę w trakcie lub po robotach publicznych 16 810 1 190 7,1 51 0,3 ukończyły prace społecznie użyteczne 17 276 1 782 10,3 89 0,5 – podjęły pracę w trakcie lub po ukończeniu prac społecznie użytecznych 2 806 257 9,2 28 1,0 zakończyły zatrudnienie w ramach dofinansowania wynagrodzenia 2 305 167 7,2 2 0,1 – podjęły pracę w trakcie lub po ukończeniu dofinansowania wynagrodzenia 2 156 156 7,2 2 0,1 zakończyły określony w umowie okres prowadzenia działalności gospodarczej 33 753 653 1,9 72 0,2 – prowadziły działalność gospodarczą 3 miesiące po zakończeniu umowy 30 777 587 1,9 70 0,2 zakończyły zatrudnienie w ramach refundacji pracodawcy kosztów wyposażenia lub doposażenia stanowiska pracy 20 949 996 4,8 47 0,2 – pracowały 3 miesiące po zakończeniu umowy 18 147 873 4,8 41 0,2 skorzystały z porad indywidualnych 213 914 11 800 5,5 563 0,3 – podjęły pracę po skorzystaniu z porad indywidualnych 99 910 3 951 4,0 236 0,2 ukończyły szkolenie z zakresu umiejętności poszukiwania pracy 740 74 10,0 3 0,4 – podjęły pracę w trakcie lub po zakończeniu szkolenia z zakresu umiejętności poszukiwania pracy 188 23 12,2 1 0,5 Źródło: Bezrobocie w Polsce w 2019 roku. Raport tabelaryczny, Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, Warszawa, lipiec 2020. W 2020 r. w urzędach pracy zgłoszonych było 1 115 658 miejsc pracy (w 2015 r. – 1 278 994, z czego 2,4% (tj. 26 372) było adresowanych do osób niepełnosprawnych (w 2015 r. – 4,4%, tj. 55 460). Subsydiowane miejsca pracy w liczbie 2166 stanowiły 1,2% ogółu wolnych miejsc pracy w tym sektorze (w 2015 r. – 6340, tj. 1,6%). W sektorze publicznym zgłoszono 1 785 miejsc pracy dla osób niepełnosprawnych, co stanowi 1,7% ogółu wolnych miejsc pracy w tym sektorze (w 2015 r. – 2660, tj. 1,5%). Zgłoszono również 7094 miejsc pracy przy pracach sezonowych (w 2015 r. – 16 200 miejsc, tj. 4,3% ogólnej liczby wolnych miejsc pracy w tym sektorze)9) . W końcu 2020 r. w ewidencji bezrobotnych było zarejestrowanych  1987 bezrobotnych posiadających co najmniej 1 dziecko niepełnosprawne do 18. roku życia i stanowili oni 0,2% bezrobotnych zarejestrowanych (w 2019 r. było to 2 317 tys. osób, tj. 0,3%),  55 669 bezrobotnych niepełnosprawnych, którzy stanowili 5,3% bezrobotnych zarejestrowanych (w 2019 r. było to 57 479 tys. osób, tj. 6,6%)10) . 9) Bezrobocie w Polsce w 2015 roku. Raport tabelaryczny, Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej, Warszawa, czerwiec 2016; Bezrobocie w Polsce w 2020 roku. Raport tabelaryczny, Ministerstwo Rozwoju, Pracy i Technologii, Warszawa, lipiec 2021. 10) Bezrobocie w Polsce w 2019 roku. Raport tabelaryczny, Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, Warszawa, lipiec 2020; Bezrobocie w Polsce w 2020 roku. Raport tabelaryczny.

- 26 - W ramach sprawozdawczości bezrobocia rejestrowanego dostępne są również informacje na temat długości okresu pozostawania bez pracy oraz wieku bezrobotnych. W grudniu 2020 r. wśród bezrobotnych niepełnosprawnych zarejestrowanych w urzędach pracy przeważały osoby w wieku 45–54 lata, które stanowiły 27,1% bezrobotnych osób niepełnosprawnych (w 2015 r. – 26,9%) i 55–59 lat – odpowiednio 20,8% (w 2015 r. – 24,9%). W zbiorowości osób sprawnych największą grupę osób bezrobotnych stanowią osoby w wieku 25–34 lata – 27,9% (w 2015 r. – 28,4%) oraz 35–44 lata – 25,2% (w 2015 r. – 21,6%). Wykres 20. Bezrobocie rejestrowane wśród osób niepełnosprawnych według wieku w grudniu 2015 i 2020 r. (w %) Źródło: Dane z bezrobocia rejestrowanego, MRiPS-01. Pod względem długości stażu pracy w populacji bezrobotnych osób niepełnosprawnych największą grupę stanowiły osoby, których staż pracy wynosi 10–20 lat – 20,3% (w 2015 r. – 21,6%), natomiast w zbiorowości osób sprawnych największą grupę stanowią osoby z niewielkim stażem pracy – do 1. roku (20,5%, w 2015 r. – 18,1%) oraz 1–5 lat (26,0%, w 2015 r. – 22,4%). Biorąc pod uwagę liczbę miesięcy pozostawania bez pracy, najliczniejszą grupę stanowiły osoby długotrwale bezrobotne, tj. powyżej 24 miesięcy – 27,8% (w 2015 r. – 29,3%) oraz bezrobotne od 12 do 24 miesięcy – 20,2% (w 2015 r. – 17,3%). 5,2 4,9 15,8 12,9 12,8 12,9 28,4 27,9 17,2 19,8 21,6 25,2 26,9 27,1 17,9 18,3 24,9 20,8 11,0 9,7 13,1 14,5 5,3 6,0 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% XII 2015 XII 2020 XII 2015 XII 2020 Osoby niepełnosprawne Osoby sprawne 18-24 25-34 35-44 45-54 55-59 60 i wiecej

- 27 - Wykres 21. Bezrobocie rejestrowane wśród osób niepełnosprawnych według czasu pozostawania bez pracy w grudniu 2015 i 2020 r. (w %) Źródło: Dane z bezrobocia rejestrowanego, MRiPS-01. Na koniec 2019 r. stopa bezrobocia rejestrowanego wyniosła 5,2%. W urzędach pracy zarejestrowanych było 866,4 tys. bezrobotnych, tj. o 102,5 tys. (10,6%) mniej niż rok wcześniej i o prawie 700 tys. osób (44,6%) mniej niż w końcu 2015 r. Prawo do zasiłku posiadało 142,5 tys. osób (tj. 16,4% ogółu zarejestrowanych bezrobotnych). Bezrobotni mieszkający w mieście stanowili 53,2% (460,5 tys. osób), a na wsi – 46,8% (405,9 tys. osób) ogółu zarejestrowanych bezrobotnych. W urzędach pracy zarejestrowało się więcej bezrobotnych kobiet niż mężczyzn (liczba kobiet – 479,4 tys., mężczyzn – 386,9 tys.). W przypadku osób niepełnosprawnych proporcje są odwrócone – w rejestrach ww. urzędów więcej jest bezrobotnych mężczyzn (31,7 tys. osób, tj. 55,2%) niż kobiet (25,7 tys. osób, tj. 44,8%). 6. Zagrożenie ubóstwem Obecność w gospodarstwie domowym osoby niepełnosprawnej jest czynnikiem zwiększającym ryzyko zagrożenia ubóstwem. Stopa ubóstwa skrajnego określa udział osób żyjących w gospodarstwach domowych o wydatkach niższych niż minimum egzystencji. Według danych GUS w 2020 r. stopa ubóstwa skrajnego wynosiła 5,2%. (w 2015 r – 6,5%). Stopa ubóstwa skrajnego w gospodarstwach domowych z co najmniej 1 osobą niepełnosprawną wyniosła 7,5% (w 2015 r. – 9,1%), podczas gdy w gospodarstwach domowych bez osób niepełnosprawnych wskaźnik ten wyniósł 4,7% (w 2015 r. – 5,8%). W grupie gospodarstw domowych z przynajmniej 1 dzieckiem do lat 16 posiadającym orzeczenie o niepełnosprawności ubóstwa skrajnego doświadczało 7% osób. Nieco niższą stopę ubóstwa zaobserwowano w gospodarstwach z osobą niepełnosprawną będącą głową gospodarstwa domowego – 6,5% (w 2015 r. – 9,1%)11) . 11) Ubóstwo w Polsce w latach 2015 i 2016, GUS, Warszawa 2017, s. 15; Aneks do opracowania sygnalnego „Zasięg ubóstwa ekonomicznego w Polsce w 2020 r.”, GUS, [Warszawa 2021], str. 4. 7,9 6,3 10,3 7,6 15,5 13,2 19,4 16,5 13,2 13,3 15,2 15,5 16,8 19,1 15,8 21,2 17,3 20,2 15,3 18,2 29,3 27,8 23,9 21,1 0,0 10,0 20,0 30,0 40,0 50,0 60,0 70,0 80,0 90,0 100,0 XII 2015 XII 2020 XII 2015 XII 2020 Osoby niepełnosprawne Osoby sprawne do 1 m-ca 1-3 m-cy 3-6 m-cy 6-12 m-cy 12-24 m-cy pow. 24 m-cy

- 28 - Wykres 22. Wskaźniki zasięgu ubóstwa skrajnego w gospodarstwach domowych według obecności osób z orzeczeniem o niepełnosprawności w latach 2014–2020 (% osób w gospodarstwach domowych) Źródło: Aneks do opracowania sygnalnego „Zasięg ubóstwa ekonomicznego w Polsce w 2017 r., GUS, [Warszawa 2018], str. 5; Aneks do opracowania sygnalnego „Zasięg ubóstwa ekonomicznego w Polsce w 2020 r.”, GUS, [Warszawa 2021], str. 4. 7. Mieszkalnictwo Rodziny wychowujące dzieci niepełnosprawne mają większe trudności z zaspokojeniem potrzeb mieszkaniowych niż gospodarstwa domowe bez osób niepełnosprawnych. Związane jest to z niższymi dochodami, które są spowodowane koniecznością zapewnienia opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem. Niskie dochody powodują problem z nabyciem lub wynajmem mieszkania na warunkach rynkowych. Według danych GUS za 2019 r. przeciętny dochód rozporządzalny na 1 osobę w rodzinach bez osób niepełnosprawnych wynosił 1885 zł (w 2015 r. – 1447,80 zł). W przypadku gospodarstw domowych z osobami niepełnosprawnymi dochód ten był o ok. 24% niższy i wynosił przeciętnie 1520 zł (w 2015 r. – 1166,35 zł na 1 osobę). Ponadto wśród gospodarstw domowych z osobami niepełnosprawnymi dominuje dochód ze świadczeń społecznych, stanowiąc 52,6% dochodu (w 2015 r. – 52,3%), podczas gdy w gospodarstwach domowych bez osób niepełnosprawnych dochody te stanowiły 28,5% przeciętnego miesięcznego dochodu rozporządzalnego na osobę12) . Podstawowe problemy polskiego mieszkalnictwa zostały zidentyfikowane w części diagnostycznej Narodowego Programu Mieszkaniowego – dokumentu przyjętego uchwałą Rady Ministrów nr 115/2016 z dnia 27 września 2016 r.13) . Dokument ten nie odnosi się w szczegółowy sposób do rodzin wychowujących dzieci niepełnosprawne, jednak można stwierdzić, że w przypadku rodzin wychowujących osoby niepełnosprawne potrzeby mieszkaniowe są zazwyczaj wyższe (wynikają one np. z potrzeby przystosowania technicznego mieszkania do potrzeb osób niepełnosprawnych), zaś możliwości płatnicze są niższe (ze względu na konieczność opieki nad osobą niepełnosprawną). 12) Budżety gospodarstw domowych w 2019 r., Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2020, str. 37. 13) Uchwała Rady Ministrów nr 115/2016 z dnia 27 września 2016 r. w sprawie przyjęcia Narodowego Programu Mieszkaniowego. 10,8 9,1 7,5 6,7 7,8 6,5 7,5 14,6 10,7 8,3 4,9 5,7 5,5 7 6,5 5,8 4,2 3,7 4,8 3,7 4,7 0 3 6 9 12 15 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 Gospodarstwa domowe z co najmniej 1 osobą z niepełnosprawnością przynajmniej z 1 dzieckiem do lat 16 posiadającym orzeczenie o niepełnosprawności Gospodarstwa domowe bez osób z niepełnosprawnością

- 29 - CELE PROGRAMU Głównym celem Programu kompleksowego wsparcia dla rodzin „Za życiem” jest umożliwienie rzeczywistej i pełnej integracji społecznej osób niepełnosprawnych oraz wsparcie psychologiczne, społeczne, funkcjonalne i ekonomiczne ich rodzin. Cel ten będzie realizowany przez następujące cele szczegółowe: 1. zapewnienie dostępu do wszechstronnej opieki nad kobietą w okresie ciąży (w tym powikłanej), porodu i połogu; 2. rozwój wsparcia środowiskowego dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży; 3. zagwarantowanie wsparcia rodzin i dzieci z wadą letalną; 4. zapewnienie interdyscyplinarnego wczesnego wspomagania rozwoju dziecka, umożliwiającego objęcie specjalistyczną opieką dziecka oraz jego rodziny; 5. utworzenie oraz funkcjonowanie wiodących ośrodków koordynacyjno-rehabilitacyjnoopiekuńczych (WOKRO); 6. podniesienie jakości i dostępności świadczeń opieki zdrowotnej oraz zwiększenie efektywności i dostępności do rehabilitacji dzieci, u których zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, powstałych w prenatalnym okresie rozwoju lub w czasie porodu; 7. wsparcie rodziny i opiekunów osób niepełnosprawnych w opiece nad osobą niepełnosprawną przez możliwość uzyskania pomocy w formie usług w zakresie wsparcia wytchnieniowego; 8. wsparcie rodziców i opiekunów osób niepełnosprawnych w realizacji codziennych obowiązków domowych; 9. zabezpieczenie potrzeb mieszkaniowych rodzin wychowujących dzieci niepełnosprawne; 10. tworzenie i rozwój mieszkalnictwa chronionego na rzecz osób niepełnosprawnych; 11. wsparcie osób niepełnosprawnych przez rozwój sieci samorządowych placówek działających na rzecz osiągania przez te osoby samodzielności i niezależności w życiu społecznym i zawodowym; 12. wsparcie rodziców i opiekunów dzieci i osób niepełnosprawnych w podejmowaniu i utrzymywaniu aktywności zawodowej; 13. umożliwienie opiekunom osób niepełnosprawnych łączenia pracy ze sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną; 14. wsparcie opiekunów pracujących w przypadku choroby dziecka niepełnosprawnego; 15. zapewnienie dostępu do informacji i poradnictwa na temat form wsparcia, z których mogą skorzystać rodziny, osoby niepełnosprawne i ich opiekunowie; 16. przygotowanie dzieci i młodzieży do odpowiedzialnego rodzicielstwa; 17. przygotowanie uczniów z niepełnosprawnościami do aktywnego uczestnictwa w rynku pracy; 18. promowanie wartości rodzinnych w społeczności lokalnej; 19. aktywizacja organizacji pozarządowych w budowie systemu wsparcia dziecka i rodziny;

- 30 - 20. aktywizacja i wsparcie samorządów w wypełnianiu zadań własnych na rzecz osób niepełnosprawnych; 21. tworzenie prawa odpowiadającego potrzebom osób niepełnosprawnych i ich rodzinom; 22. zwiększenie dostępności pomocy prawnej, poradnictwa obywatelskiego i edukacji prawnej dla rodzin wychowujących dzieci z niepełnosprawnością.

- 31 - PRIORYTET I. WSPARCIE DLA KOBIET W CIĄŻY I ICH RODZIN 1.1. Koordynowana opieka nad kobietą w ciąży, ze szczególnym uwzględnieniem ciąży powikłanej Cel działania usługi: zapewnienie wszechstronnej opieki zdrowotnej nad kobietą w okresie ciąży, porodu i połogu. Grupa docelowa: kobiety w ciąży, w tym powikłanej i noworodki. Podmioty realizujące: oddziały położniczo-ginekologiczne, oddziały położniczo-ginekologiczne II i III poziomu referencyjnego, poradnie ginekologicznopołożnicze, oddziały neonatologiczne III poziomu referencyjnego, położne POZ. Sposób realizacji, w tym propozycje aktów prawnych: 1. Zapewnienie koordynacji świadczeń udzielanych kobiecie w ciąży, ze szczególnym uwzględnieniem ciąży powikłanej, przez zawieranie umów o udzielanie świadczeń ze świadczeniodawcami realizującymi wspólnie świadczenia szpitalne z zakresu położnictwo i ginekologia II i III poziom referencyjny i ambulatoryjne z zakresu położnictwa oraz z zakresu neonatologii; w ramach opieki koordynowanej kobieta w ciąży i w połogu będzie miała zapewnioną opiekę położniczą, w tym w razie potrzeby zabiegi wewnątrzmaciczne, zgodnie ze standardami opieki położniczej nad ciążą i ciążą patologiczną, a noworodek opiekę neonatologiczną. Jednym z zadań ww. świadczeniodawców będzie zapewnienie opieki psychologicznej nad kobietami w ciąży z rozpoznanymi nieuleczalnymi wadami płodu, realizowanej przez odpowiednio przygotowany personel. 2. Umożliwienie prowadzenia ciąży fizjologicznej przez położne POZ. 3. Zapewnienie zwiększonego dostępu do świadczeń psychologicznych i psychiatrycznych skierowanych do kobiet w ciąży powikłanej i w okresie jednego roku od porodu. Akt prawny: zarządzenie Prezesa NFZ. Formy realizacji: umowa o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej. 1.2. Diagnostyka i terapia prenatalna Cel działania usługi: zwiększenie dostępności do diagnostyki i terapii prenatalnej. Grupa docelowa: kobiety w ciąży ze zwiększonym ryzykiem wystąpienia wad wrodzonych. Podmioty realizujące: podmioty realizujące program badań prenatalnych, podmioty realizujące terapię wewnątrzmaciczną. Sposób realizacji: przeprowadzenie specjalistycznych badań w kierunku wad wrodzonych przez podmioty realizujące program badań prenatalnych, zgodnie z zasadami określonymi w tym programie. Przeprowadzanie terapii wewnątrzmacicznych. Akt prawny: zarządzenie Prezesa NFZ. Formy realizacji: umowa o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej.

- 32 - 1.3. Opieka paliatywna i hospicyjna Cel działania: wsparcie rodzin i dzieci z wadą letalną, przez zapewnienie możliwości opieki psychologicznej rodzinie i godnych warunków umierania dzieciom z nieuleczalną wadą letalną. Grupa docelowa: rodziny z dzieckiem z nieuleczalną wadą letalną. Podmioty realizujące: hospicja stacjonarne i domowe, podmioty realizujące koordynowaną opiekę nad kobietą w ciąży, ze szczególnym uwzględnieniem ciąży powikłanej. Sposób realizacji: zwiększenie dostępności do świadczeń z zakresu opieki paliatywnej i hospicyjnej dla wymagających takiej formy opieki dzieci, z uwzględnieniem świadczeń udzielanych na rzecz dzieci z nieuleczalną wadą letalną. Zapewnienie opieki psychologicznej matce w ciąży z płodem z nieuleczalną wadą letalną i po porodzie przez wykwalifikowany zespół psychologów. Akt prawny: zarządzenie Prezesa NFZ. Formy realizacji: umowa o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej. 1.4. Rozwój sieci domów dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży Cel działania: rozwój wsparcia środowiskowego dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży. Grupa docelowa: kobiety w ciąży oraz matki z małoletnimi dziećmi, jak również ojcowie z małoletnimi dziećmi i inne osoby sprawujące opiekę nad małoletnimi dziećmi. Podmioty realizujące: samorządy powiatowe, podmioty niepubliczne działające na zlecenie samorządów. Sposób realizacji, w tym propozycje aktów prawnych: 1. remonty, modernizacja i doposażenie istniejących domów dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży, skutkujące zwiększeniem liczby miejsc w placówce lub podniesieniem standardu placówki; 2. utworzenie nowych placówek gwarantujących dostępność do tej formy wsparcia. Formy realizacji: w ramach zadania własnego samorządów gminnych, powiatowych lub zlecenia realizacji zadania podmiotom niepublicznym. 1.5. Pomoc uczennicom w ciąży Cel działania: zapewnienie przez szkołę lub placówkę możliwości kontynuowania nauki przez uczennicę w ciąży. Grupa docelowa: uczennice w ciąży. Podmioty realizujące: szkoły i placówki systemu oświaty, jednostki prowadzące ww. szkoły i placówki. Sposób realizacji: w przypadku niewydolności opiekuńczej lub wychowawczej występującej w rodzinie uczennicy w ciąży, w szczególności braku akceptacji ciąży przez rodziców uczennicy, istnieje możliwość zmiany szkoły przez uczennicę na szkołę z internatem lub skorzystania z bursy.

- 33 - Warunkiem koniecznym do wykorzystania potencjału ww. placówek przez małoletnią w ciąży, która nie powinna „wypadać” z systemu kształcenia, jest: – możliwość zmiany szkoły przez uczennicę w czasie trwania roku szkolnego, – gotowość organizacyjna placówek (wolne miejsca, wyposażenie, specjaliści), – przyjazny klimat szkoły i placówki przygotowany przez uczniów/wychowanków i nauczycieli/wychowawców (zajęcia wychowawcze). Akt prawny: art. 90v ust. 1 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz. U. z 2021 r. poz. 1915) w związku z art. 75 ustawy z dnia 27 października 2017 r. o finansowaniu zadań oświatowych (Dz. U. z 2021 r. poz. 1930, z późn. zm.). Formy realizacji: Według danych GUS w 2015 r. 3454 matki w wieku do 18. roku życia urodziły dzieci. W 2019 r. było to 4860 matek. Elementem zaplanowanym do realizacji i finansowania w ramach programu jest przygotowanie ok. 250 miejsc w bursach lub internatach dla uczennic w ciąży, w formie odrębnego pokoju, w którym zapewnione zostaną maksymalnie komfortowe warunki pobytu uczennicy do czasu urodzenia dziecka. Rozwiązanie takie związane jest ze zjawiskiem braku akceptacji ciąży przez rodziców uczennicy, negatywnego stosunku najbliższego środowiska, obawy przed potępieniem itp., które w przypadku pozostania w miejscu dotychczasowego zamieszkania mogłyby prowadzić do podjęcia prób usunięcia ciąży lub wpływałyby na jej prawidłowy przebieg. Kurator oświaty posiadałby wiedzę o dostępnych miejscach dla uczennic w ciąży. 1.6. Prawo do korzystania z elastycznych form organizacji czasu pracy Cel działania: 1. wsparcie kobiet w ciąży powikłanej w korzystaniu z opieki zdrowotnej; 2. wsparcie rodziców dziecka posiadającego zaświadczenie o ciężkim i nieodwracalnym upośledzeniu albo nieuleczalnej chorobie zagrażającej życiu, które powstały w prenatalnym okresie rozwoju dziecka lub w czasie porodu; 3. wsparcie dla rodzin z dzieckiem niepełnosprawnym lub ze szczególnymi potrzebami edukacyjnymi. Grupa docelowa: 1. pracownik-małżonek albo pracownik-rodzic dziecka w fazie prenatalnej, w przypadku ciąży powikłanej; 2. pracownicy-rodzice dziecka posiadającego zaświadczenie o ciężkim i nieodwracalnym upośledzeniu albo nieuleczalnej chorobie zagrażającej życiu, które powstały w prenatalnym okresie rozwoju dziecka lub w czasie porodu; 3. pracownicy-rodzice dziecka niepełnosprawnego lub ze szczególnymi potrzebami edukacyjnymi. Podmioty realizujące: pracodawcy Sposób realizacji, w tym propozycje aktów prawnych: 1. Stworzenie możliwości pracownikowi-małżonkowi albo pracownikowi-rodzicowi dziecka w fazie prenatalnej, w przypadku ciąży powikłanej prawa do korzystania z indywidualnego rozkładu czasu pracy lub ruchomego czasu pracy lub wykonywania pracy w systemie

- 34 - przerywanego czasu pracy, na podstawie wniosku wiążącego pracodawcę; pracodawca może odmówić uwzględnienia wniosku, jeżeli nie będzie to możliwe ze względu na organizację pracy lub rodzaj pracy wykonywanej przez pracownika. 2. Stworzenie możliwości pracownikom-rodzicom dziecka posiadającego zaświadczenie o ciężkim i nieodwracalnym upośledzeniu albo nieuleczalnej chorobie zagrażającej życiu, które powstały w prenatalnym okresie rozwoju dziecka lub w czasie porodu lub dziecka niepełnosprawnego lub ze szczególnymi potrzebami edukacyjnymi prawa do korzystania z indywidualnego rozkładu czasu pracy lub ruchomego czasu pracy lub wykonywania pracy w systemie przerywanego czasu pracy oraz wykonywanie pracy w formie telepracy, na podstawie wniosku wiążącego pracodawcę; pracodawca może odmówić uwzględnienia wniosku, jeżeli nie będzie to możliwe ze względu na organizację pracy lub rodzaj pracy wykonywanej przez pracownika. Formy realizacji: przepisy ustawy z dnia 10 maja 2018 r. o zmianie ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1076) wprowadziły m.in. do ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (Dz. U. z 2020 r. poz. 1320, z późn. zm.) zmiany, które zaczęły obowiązywać od dnia 6 czerwca 2018 r. Do Kodeksu pracy wprowadzono wówczas nowe przepisy § 5–7 w art. 676 oraz art. 1421 . W wyniku tych zmian stworzono możliwość ułatwienia pracownikom łączenia pracy zawodowej z opieką nad niepełnosprawnym dzieckiem.

- 35 - PRIORYTET II. WCZESNE WSPOMAGANIE ROZWOJU DZIECKA I JEGO RODZINY 2.1. Koordynacja opieki neonatologiczno-pediatrycznej na rzecz dzieci, u których zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, które powstały w prenatalnym okresie rozwoju lub w czasie porodu Cel działania usługi: podniesienie jakości i dostępności świadczeń opieki zdrowotnej na rzecz dzieci, u których zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, które powstały w prenatalnym okresie rozwoju lub w czasie porodu, przez umożliwienie koordynacji udzielanych świadczeń przez poradnie neonatologiczno-pediatryczne przy wsparciu informatycznych środków wymiany i gromadzenia dokumentacji medycznej. Grupa docelowa: niemowlęta oraz dzieci, u których zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, które powstały w prenatalnym okresie rozwoju lub w czasie porodu do 3. roku życia; świadczenia te dedykowane są także noworodkom urodzonym przedwcześnie z ciąży o czasie trwania poniżej 33 tygodni, klasyfikowanym jako noworodki VLBW (z ang. very low birth weight). Podmioty realizujące: poradnie neonatologiczne, inne poradnie dla dzieci, poradnie/ośrodki rehabilitacji dla dzieci. Sposób realizacji: 1. wprowadzenie rozwiązań prawnych umożliwiających koordynację świadczeń udzielanych przez wyspecjalizowane ośrodki neonatologiczne na terenie całej Polski, na rzecz dzieci, u których zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, które powstały w prenatalnym okresie rozwoju lub w czasie porodu; 2. wyposażenie ośrodków koordynujących w odpowiedni sprzęt komputerowy oraz narzędzia informatyczne, umożliwiające szyfrowane przekazywanie danych medycznych przez podmioty udzielające świadczeń tym dzieciom oraz prowadzenie przez przedmiotowe ośrodki zbiorczej dokumentacji medycznej; 3. zatrudnienie koordynatora (pielęgniarki lub rejestratorki lub sekretarki medycznej) udzielanych świadczeń; 4. nałożenie obowiązku przekazywania danych medycznych przez podmioty udzielające świadczeń grupie docelowej do ośrodków koordynujących opiekę zdrowotną. Akt prawny: zarządzenie Prezesa NFZ. Formy realizacji: umowa o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej. 2.2. Odżywianie mlekiem kobiecym noworodków i niemowląt, ze szczególnym uwzględnieniem dzieci, u których zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, które powstały w prenatalnym okresie rozwoju lub w czasie porodu Cel działania usługi: zapewnienie dostępu do odżywiania mlekiem kobiecym noworodków i niemowląt, ze szczególnym uwzględnieniem dzieci, u których zdiagnozowano ciężkie

- 36 - i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, które powstały w prenatalnym okresie rozwoju lub w czasie porodu. Grupa docelowa: noworodki i niemowlęta, ze szczególnym uwzględnieniem dzieci, u których zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, które powstały w prenatalnym okresie rozwoju lub w czasie porodu. Podmioty realizujące: podmioty prowadzące Banki Mleka lub przygotowane do ich prowadzenia. Sposób realizacji: zwiększenie liczby Banków Mleka w Polsce przez zapewnienie finansowania powstania Banków Mleka w województwach, w których banki mleka nie funkcjonują, jak również kontynuacja możliwości dofinansowania sprzętu stanowiącego wyposażenie wszystkich funkcjonujących Banków Mleka. Zapewnienie finansowania działalności Banków Mleka oraz podejmowanie działań wspierających rozwój ich współpracy z podmiotami leczniczymi, w których funkcjonuje oddział neonatologiczny o II lub III stopniu referencyjności. Akt prawny: zarządzenie Prezesa NFZ. Formy realizacji: przetarg publiczny, umowa o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej. 2.3. Wczesna rehabilitacja dzieci, u których zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, które powstały w prenatalnym okresie rozwoju lub w czasie porodu Cel działania usługi: zwiększenie efektywności i dostępności do rehabilitacji dzieci, u których zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, które powstały w prenatalnym okresie rozwoju lub w czasie porodu. Grupa docelowa: dzieci, u których zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, które powstały w prenatalnym okresie rozwoju lub w czasie porodu. Podmioty realizujące: ośrodki rehabilitacji dla dzieci. Sposób realizacji: 1. wyposażenie ośrodków rehabilitacji dla dzieci udzielających świadczeń w ramach zakresu: dziecięca opieka koordynowana w urządzenia do rehabilitacji zaburzeń funkcji poznawczych i zaburzeń mowy; 2. zwiększenie dostępności do świadczeń rehabilitacyjnych przez wprowadzenie jako jednego z elementów dziecięcej opieki koordynowanej, świadczeń w ośrodkach dziennej rehabilitacji wieku rozwojowego oraz zwiększenie poziomu finansowania tych świadczeń. Akt prawny: zarządzenie Prezesa NFZ. Formy realizacji: przetarg publiczny, umowa o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej. 2.4. Wieloaspektowa i kompleksowa pomoc niepełnosprawnemu dziecku w okresie od 0. roku życia do rozpoczęcia nauki w szkole oraz jego rodzinie Cel działania: zapewnienie interdyscyplinarnego wczesnego wspomagania rozwoju dziecka, umożliwiającego objęcie specjalistyczną opieką dziecka oraz jego rodziny.

- 37 - Cel szczegółowy: zapewnienie dziecku niepełnosprawnemu dostępu do aktywnej pomocy ze strony państwa (służby zdrowia, pomocy społecznej, oświaty), a jego rodzicom fachowej informacji dotyczącej ich dziecka oraz jego problemów rozwojowych (w perspektywie diagnoza funkcjonalna) oraz fachowej opieki i wsparcia w procesach rehabilitacji i rewalidacji oraz pomocy w życiu codziennym – w formie wczesnego wspomagania rozwoju dziecka, jako interdyscyplinarnego podejścia, umożliwiającego objęcie specjalistyczną opieką dziecka oraz jego rodziny, od chwili rozpoznania pierwszych niepokojących symptomów zaburzeń. Grupa docelowa: dzieci od 0. roku życia do czasu podjęcia nauki szkolnej, u których występują wybrane schorzenia wg ICD-10. Podmioty realizujące: przedszkola, oddziały przedszkolne zorganizowane w szkołach podstawowych, inne formy wychowania przedszkolnego, szkoły podstawowe, specjalne ośrodki szkolno-wychowawcze, specjalne ośrodki wychowawcze, ośrodki rewalidacyjno-wychowawcze, poradnie psychologiczno-pedagogiczne. Sposób realizacji, w tym propozycje aktów prawnych: w przypadku już funkcjonujących wiodących ośrodków koordynacyjno-rehabilitacyjnych (WOKRO) działania byłyby kontynuowane na zasadach spójnych z tymi realizowanymi w latach 2017–2021. W przypadku kolejnych placówek pozostaje konieczność dokonania weryfikacji i uzupełnienia stosowanych metod pracy z małym dzieckiem z problemami rozwojowymi. Wymaga to przygotowania kadry do prowadzenia zajęć oraz wybrania z już istniejących placówek wczesnego wspomagania rozwoju dziecka tych, które w sposób najszybszy i najpełniejszy osiągną zakładany poziom przygotowania do pełnionej funkcji. Należy zakładać, że w procesie przygotowania do pracy z małym dzieckiem placówki te będą zdobywały kolejne poziomy/stopnie akredytacji, uprawniające do stosowania kolejnych metod pracy. Jako podstawę placówek realizujących zadanie należy uznać placówki pełniące rolę WOKRO. Za szczególnie istotne należy uznać wsparcie ukierunkowane na poradzenie sobie przez rodzinę z sytuacją kryzysową spowodowaną informacją o wadzie rozwojowej dziecka. Podjęcie działań stymulujących dziecko we wczesnym etapie jego rozwoju ma bezpośredni wpływ na osiągnięcie większej niezależności, samodzielności i lepszej jakości życia w okresie dorosłości. Celem oddziaływań jest:  jak najwcześniejsze wykrycie i zlikwidowanie bądź korygowanie zaobserwowanych u dziecka nieprawidłowości w rozwoju oraz odpowiednie dobranie ćwiczeń do jego indywidualnych potrzeb,  zapobieganie nieprawidłowościom rozwojowym, które można określić w trakcie diagnozy funkcjonowania dziecka i warunków, w jakich się ono rozwija,  ustalenie wieloprofilowego programu usprawniania dziecka z wielorakimi zaburzeniami,  wczesna – kompleksowa profilaktyka niepełnosprawności, przygotowanie i pomoc rodzinom w rehabilitowaniu dziecka w domu oraz świadomym, prawidłowym pielęgnowaniu dziecka (profilaktyka),  kształtowanie pozytywnych relacji rodzic – profesjonalista. Praca z rodziną dziecka z niepełnosprawnością oraz terapia dziecka musi mieć charakter wieloprofilowego oddziaływania na zaburzenia, jak również oddziaływania środowiskowego i wspierania rodziny – zgodnie z podejściem skoncentrowanym na rodzinie. W Polsce jest 380 powiatów (w tym 314 powiatów ziemskich i 66 miast na prawach powiatu).

- 38 - Zadania wiodącego ośrodka koordynacyjno-rehabilitacyjnego Prowadzenie bazy danych o zasobach na terenie powiatu – zbieranie danych o podmiotach i specjalistach świadczących pomoc na terenie powiatu, działających w różnych resortach: systemie oświaty, zdrowia i pomocy społecznej, w szczególności w poradniach psychologiczno-pedagogicznych, ośrodkach interwencji kryzysowej. Podmioty publiczne i realizujące zadania ze środków publicznych są zobligowane do przekazywania informacji o ofercie i specjalistach, niepubliczne mają możliwość zgłoszenia się do bazy danych. Monitorowanie zapotrzebowania na pomoc w ww. zakresie, koordynowanie udzielania pomocy w zakresie pozostającym w kompetencji zadań danego podmiotu (finansowanych w ramach zadań danego podmiotu) oraz zawieranie umów z podmiotami lub specjalistami udzielającymi wsparcia w obszarach nieobjętych ww. zadaniami. Kontaktowanie się z osobami potrzebującymi pomocy. Udzielanie wsparcia osobom oraz podmiotom, do których zgłaszają się osoby potrzebujące pomocy, w szczególności lekarzom, szkołom – udzielanie informacji, w jaki sposób rozmawiać z osobami potrzebującymi pomocy, kontaktowanie z osobami odpowiedzialnymi za udzielenie pomocy konkretnej rodzinie/osobie. Uzupełnienie działań podejmowanych przez zespoły wczesnego wspomagania rozwoju dziecka o działania dostępne w systemie zdrowia (rehabilitacja). Osoby mogłyby otrzymać pomoc zarówno bezpośrednio, zgłaszając się po pomoc do ośrodka, jak i uzyskać informację o możliwości wsparcia ze strony innego podmiotu, np. lekarza czy ośrodka interwencji kryzysowej, Policji. Akt prawny: art. 90v ust. 1 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty w związku z art. 75 ustawy z dnia 27 października 2017 r. o finansowaniu zadań oświatowych. Planuje się uzupełnienie art. 90v ust. 3 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty w zakresie wskazania przez samorząd szkoły podstawowej, w tym specjalnej, specjalnego ośrodka szkolno-wychowawczego, specjalnego ośrodka wychowawczego dla dzieci i młodzieży wymagających stosowania specjalnej organizacji nauki, metod pracy i wychowania, ośrodka rewalidacyjno-wychowawczego albo poradni psychologiczno-pedagogicznej, w tym poradni specjalistycznej, nieprowadzonej przez jednostkę samorządu terytorialnego, jako WOKRO na terenie powiatu. Formy realizacji: w ramach Programu przewiduje się wyodrębnienie (lub kontynuację funkcjonowania) 380 powiatowych placówek, pełniących rolę wiodących ośrodków koordynacyjno-rehabilitacyjnych, których stan kadrowy oraz zaplecze techniczne i merytoryczne zapewni kompleksowość działań, a tym samym będzie odzwierciedlać interdyscyplinarny charakter świadczonych usług. W skład pracowników placówki powinni wchodzić:  terapeuta zajęciowy,  psycholog,  inni terapeuci,  pedagog,  logopeda (neurologopeda, surdologopeda),  pracownik socjalny. Placówki te zapewniają dostęp (na zasadzie współpracy) do lekarzy różnych specjalności oraz fizjoterapeutów.

- 39 - Placówki, po podpisaniu umowy z powiatem (wojewodą), prowadziłyby dodatkowe zajęcia dla dzieci i ich rodzin w wymiarze do co najmniej 5 godzin tygodniowo dla dziecka dla ok. 20% obecnie objętych wspomaganiem dzieci – legitymujących się najcięższymi schorzeniami i zaburzeniami przy jednoczesnym podejmowaniu pracy z dziećmi zagrożonymi niepełnosprawnością, w miarę możliwości. 2.5. Uprawnienia osób ubezpieczonych chorobowo do zasiłku opiekuńczego w przypadku choroby dziecka do 18. roku życia Cel działania: wsparcie opiekuna pracującego w przypadku choroby dziecka. Grupa docelowa: aktywni zawodowo, podlegający ubezpieczeniu chorobowemu opiekunowie dzieci ze znacznym stopniem niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Podmioty realizujące: ZUS, płatnicy zasiłków. Sposób realizacji, w tym propozycje aktów prawnych: wydłużenie zasiłku opiekuńczego z 14 do 30 dni w przypadku opieki nad dzieckiem chorym ze znacznym stopniem niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji dziecka. Formy realizacji: zmiana ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz. U. z 2021 r. poz. 1133, z późn. zm.). 2.6. Przyznanie i wypłata jednorazowego świadczenia w wysokości 4000 zł Cel działania: wsparcie materialne rodzin z dzieckiem niepełnosprawnym. Grupa docelowa: rodziny z dzieckiem posiadającym zaświadczenie o ciężkim i nieodwracalnym upośledzeniu albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, które powstały w prenatalnym okresie rozwoju dziecka lub w czasie porodu. Podmioty realizujące: gminne organy właściwe w rozumieniu ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111, z późn. zm.) (wójt, burmistrz, prezydent miasta) i wojewodowie w zakresie realizacji przepisów o unijnej koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Sposób realizacji: ustalenie prawa i wypłata jednorazowego świadczenia w wysokości 4000 zł wprowadzonego ustawą z dnia 4 listopada 2016 r. o wsparciu kobiet w ciąży i rodzin „Za życiem”. Akt prawny: ustawa z dnia 4 listopada 2016 r. o wsparciu kobiet w ciąży i rodzin „Za życiem”. Formy realizacji: świadczenie pieniężne wypłacane przez gminy, zadanie zlecone z zakresu administracji rządowej.

- 40 - PRIORYTET III. USŁUGI WSPIERAJĄCE I REHABILITACYJNE 3.1. Wsparcie wytchnieniowe dla rodziców lub opiekunów osób niepełnosprawnych Cel działania: wsparcie rodzin lub opiekunów sprawujących bezpośrednią opiekę nad osobami niepełnosprawnymi przez możliwość uzyskania pomocy w formie usług w zakresie wsparcia wytchnieniowego, poszerzonego o inne usługi wspierające w oparciu o indywidualną diagnozę potrzeb rodziny. Grupa docelowa: rodzice lub opiekunowie osób niepełnosprawnych oraz – pośrednio – osoby niepełnosprawne. Podmioty realizujące: samorząd gminny, samorząd powiatowy, organizacje pozarządowe, o których mowa w art. 3 ust. 2 oraz ust. 3 pkt 1 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz. U. z 2020 r. poz. 1057, z późn. zm.), posiadające statutowy zapis o prowadzeniu działań na rzecz osób z niepełnosprawnością. Sposób realizacji: Wsparcie wytchnieniowe ma za zadanie zapewnienie rodzicom lub opiekunom osób niepełnosprawnych pomocy w codziennych obowiązkach lub czasowego zastępstwa w opiece nad osobą niepełnosprawną. Dzięki temu wsparciu osoby zaangażowane na co dzień w sprawowanie opieki dysponować będą czasem, który będą mogły przeznaczyć na odpoczynek i regenerację, jak również na załatwienie niezbędnych spraw. Usługi w zakresie wsparcia wytchnieniowego mogą służyć również okresowemu zabezpieczeniu potrzeb osoby niepełnosprawnej w sytuacji, gdy opiekunowie z różnych powodów nie będą mogli wykonywać swoich obowiązków. Ważnym aspektem wsparcia wytchnieniowego jest także wzmocnienie osobistego potencjału rodziców lub opiekunów zaangażowanych w sposób stały w codzienne wspomaganie osób niepełnosprawnych oraz ograniczenie wpływu na ich kondycję psychofizyczną wiążących się z tym obciążeń. Jest to istotne z uwagi na fakt, iż osoby te są w dużej mierze zdane na własne zasoby ze względu na utrudniony dostęp do specjalistycznego wsparcia psychologicznego i terapeutycznego oraz wsparcia pozwalającego na podnoszenie swoich umiejętności w zakresie sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną oraz udzielania jej wsparcia w procesie włączenia społecznego, samostanowienia i dążenia do niezależnego życia. Szczegółowe zasady realizacji wsparcia wytchnieniowego będą określane w warunkach programów w zakresie ww. usługi na dany rok. Akt prawny: art. 7 ust. 5 ustawy z dnia 23 października 2018 r. o Funduszu Solidarnościowym (Dz. U. z 2020 r. poz. 1787). Formy realizacji: Nabór wniosków o dofinansowanie lub postępowanie konkursowe będzie się odbywać zgodnie z art. 13 lub art. 14 ustawy z dnia 23 października 2018 r. o Funduszu Solidarnościowym.

- 41 - 3.2. Rozwój sieci ŚDS, w tym rozwój bazy całodobowej w jednostkach już funkcjonujących, z przeznaczeniem dla osób z niepełnosprawnością sprzężoną oraz osób ze spektrum autyzmu Cel działania: ułatwienie dostępu do tej formy wsparcia większej grupie osób z zaburzeniami psychicznymi, w tym dla osób ze spektrum autyzmu lub z niepełnosprawnościami sprzężonymi, rozwój bazy całodobowej umożliwiającej pobyt całodobowy z przyczyn losowych lub na czas odpoczynku opiekuna. Grupa docelowa: osoby dorosłe z zaburzeniami psychicznymi, w tym z niepełnosprawnościami sprzężonymi i osoby ze spektrum autyzmu. Podmioty realizujące: samorząd gminny, samorząd powiatowy, podmioty niepubliczne działające na zlecenie samorządów. Sposób realizacji: Tworzenie ŚDS dla osób z grupy docelowej i finansowanie w danym roku nowych miejsc w tych ośrodkach oraz tworzenie i finansowanie miejsc dla tej grupy osób w istniejących ośrodkach, a także finansowanie przystosowania istniejących ŚDS do świadczenia usług dla osób z grupy docelowej, w ramach środków rezerwy celowej budżetu państwa. Ponadto finansowanie z rezerwy celowej budżetu państwa uzupełnienia budżetów wojewodów o środki na podwyższenie miesięcznej kwoty dotacji dla ŚDS w związku z uczestnictwem w zajęciach osób ze spektrum autyzmu i niepełnosprawnościami sprzężonymi (na podstawie art. 51c ust. 5 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2021 r. poz. 2268, z późn. zm.)) w przypadku wykazania przez wojewodów braków w powyższym zakresie. Akt prawny: ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 9 grudnia 2010 r. w sprawie środowiskowych domów samopomocy (Dz. U. z 2020 r. poz. 249). Formy realizacji: dostosowanie ŚDS do potrzeb osób z niepełnosprawnościami sprzężonymi oraz spektrum autyzmu. 3.3. Wsparcie osób niepełnosprawnych, które opuściły warsztat terapii zajęciowej, w celu podjęcia zatrudnienia na rynku pracy oraz znajdujących się na liście osób niepełnosprawnych, których zgłoszenie do uczestnictwa w warsztacie zostało zatwierdzone i które nie rozpoczęły terapii w warsztacie Cel działania: wsparcie byłych uczestników warsztatów terapii zajęciowej w utrzymaniu samodzielności i niezależności w życiu społecznym i zawodowym oraz osób zakwalifikowanych do uczestnictwa w warsztacie, a nieobjętych jeszcze terapią. Grupa docelowa: byli uczestnicy warsztatów terapii zajęciowej, którzy podjęli zatrudnienie na rynku pracy oraz osoby niepełnosprawne znajdujące się na liście osób, których zgłoszenie do uczestnictwa w warsztacie zostało zatwierdzone i które nie rozpoczęły terapii w warsztacie. Podmioty realizujące: jednostki prowadzące warsztaty terapii zajęciowej. Sposób realizacji: Uczestnictwo w zajęciach klubowych należy do podstawowych form aktywności wspomagającej proces rehabilitacji zawodowej i społecznej osób niepełnosprawnych. Zgodnie z art. 10g ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2021 r. poz.

- 42 - 573, z późn. zm.) zajęcia klubowe oznaczają zorganizowaną formę rehabilitacji mającą na celu wspieranie osób niepełnosprawnych w utrzymaniu samodzielności i niezależności w życiu społecznym i zawodowym. Mogą one obejmować aktywne formy wspierania osoby niepełnosprawnej w podjęciu lub utrzymaniu zatrudnienia. Ponadto zgodnie z art. 10h ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych czas trwania zajęć klubowych wynosi nie mniej niż 5 godzin miesięcznie. Szczegółowy zakres i organizację tych zajęć ustala warsztat. Podstawą prawną uruchomienia i realizacji programu służącego finansowaniu zajęć klubowych pn. „Zajęcia klubowe w WTZ” jest art. 47 ust. 1 pkt 4a ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych. Program realizowany jest ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (PFRON). Realizatorami programu są samorządy powiatowe, a adresatami podmioty prowadzące warsztaty terapii zajęciowej. Program pn. „Zajęcia klubowe w WTZ” realizowany jest na terenie całego kraju w cyklu lat realizacyjnych trwających od dnia 1 lutego danego roku kalendarzowego do dnia 31 stycznia kolejnego roku kalendarzowego. W każdym roku realizacyjnym programu obowiązują dwie tury naboru wystąpień samorządów powiatowych o przyznanie środków finansowych na realizację programu. Pierwsza tura dotyczy zajęć klubowych w WTZ, które odbywać się będą przez pełen rok realizacyjny. Druga tura odbywa się w okresie od dnia 1 czerwca do dnia 30 czerwca danego roku i dotyczy zajęć klubowych, które mają zostać uruchomione i prowadzone od drugiej połowy roku realizacyjnego. Akt prawny: ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych. Formy realizacji: program Rady Nadzorczej PFRON pn. „Zajęcia Klubowe w WTZ”. 3.4. „Pomoc w domu” – w ramach prac społecznie użytecznych Cel działania: 1) wsparcie rodziców i opiekunów osób niepełnosprawnych w realizacji codziennych obowiązków domowych; 2) aktywizacja osób bezrobotnych w ramach prac społecznie użytecznych. Grupa docelowa: rodzice i opiekunowie dzieci z orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji oraz osobą niepełnosprawną ze znacznym stopniem niepełnosprawności. Podmioty realizujące: PUP we współpracy z GOPS/MOPS/OPS. Sposób realizacji: W celu wsparcia opiekunów osób niepełnosprawnych w realizacji codziennych obowiązków domowych przewidziano możliwość skorzystania z pracy osoby wykonującej prace społecznie użyteczne w wymiarze nie więcej niż 10 godzin tygodniowo. Świadczenie należne z tytułu wykonywania tych prac może być do 100% finansowane ze środków FP. Realizacja działania „Pomoc w domu” odbywa się w oparciu o porozumienie zawarte między starostą a gminą. Porozumienie to dotyczy wykonywania prac społecznie użytecznych.

- 43 - Opiekun osoby niepełnosprawnej wniosek o udzielenie pomocy w ramach prac społecznie użytecznych składa do ośrodka pomocy społecznej (MOPS/OPS/GOPS). MOPS/OPS/GOPS współpracuje z urzędem pracy w celu wyboru odpowiedniej osoby do wsparcia opiekuna osoby niepełnosprawnej. Osobami wykonującymi prace społecznie użyteczne mogą być osoby bezrobotne, a także osoby uczestniczące w kontrakcie socjalnym, indywidualnym programie usamodzielnienia, lokalnym programie pomocy społecznej lub indywidualnym programie zatrudnienia socjalnego, jeżeli podjęły uczestnictwo w tych formach w wyniku skierowania powiatowego urzędu pracy. Opiekun, wyrażający chęć skorzystania z pomocy, może wybrać spośród wskazanych osób jedną, która będzie w sposób stały świadczyć prace na jej rzecz. Warunki jakie powinna spełniać rodzina/opiekun wnioskujący do MOPS/OPS/GOPS o wsparcie w realizacji codziennych obowiązków domowych, zostały określone na poziomie ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz. U. z 2021 r. poz. 1100, z późn. zm.). Opiekun osoby niepełnosprawnej, wnioskując o udzielenie pomocy w ramach prac społecznie użytecznych, winien złożyć oświadczenie potwierdzające posiadanie statusu opiekuna osoby niepełnosprawnej. Formy realizacji: umowa zawarta między GOPS/MOPS/OPS a PUP. 3.5. Wspieranie aktywizacji zawodowej opiekunów osób niepełnosprawnych 3.5.1. Wspieranie zatrudnienia członków rodzin opiekujących się osobą niepełnosprawną Cel działania: celem takiego rozwiązania jest umożliwienie opiekunom osób niepełnosprawnych łączenia pracy ze sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Grupa docelowa: członkowie rodzin opiekujący się dziećmi z orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji oraz osobą niepełnosprawną ze znacznym stopniem niepełnosprawności, zarejestrowani w powiatowych urzędach pracy jako osoby bezrobotne. Podmioty realizujące: PUP. Sposób realizacji: wsparcie zatrudnienia opiekunów osób niepełnosprawnych zarejestrowanych w powiatowych urzędach pracy jako bezrobotni obejmuje m.in.: 1) ułatwienia związane bezpośrednio z powrotem do aktywności zawodowej opiekunów osób niepełnosprawnych przez wprowadzenie preferencyjnych warunków w zakresie zakładania przez opiekunów działalności gospodarczej (jednorazowe środki na podjęcie działalności gospodarczej oraz pożyczka na podjęcie działalności gospodarczej); 2) ułatwienia dla przedsiębiorców zatrudniających opiekunów osób niepełnosprawnych przez wprowadzenie korzystniejszych warunków w zakresie tworzenia nowych stanowisk pracy:  refundacja kosztów wyposażenia lub doposażenia stanowiska pracy utworzonego dla opiekuna osoby niepełnosprawnej,  pożyczka dla podmiotu na utworzenie stanowiska pracy dla opiekuna osoby niepełnosprawnej;

- 44 - 3) wsparcie bezrobotnych opiekunów osób niepełnosprawnych przez subsydiowane zatrudnienie, obejmujące w szczególności podjęcie zatrudnienia w ramach:  prac interwencyjnych,  robót publicznych,  telepracy; 4) inne formy wsparcia, tj.:  prace społecznie użyteczne, wykonywane przez osoby bezrobotne,  udział w programach specjalnych, łączących usługi i instrumenty rynku pracy ze specyficznymi elementami wspierającymi zatrudnienie,  szkolenia (w tym szkolenia na podstawie umów trójstronnych),  pośrednictwo pracy i poradnictwo zawodowe. Formy realizacji: podjęcie zatrudnienia na podstawie umowy o pracę. 3.5.2. Dostęp do usług i instrumentów rynku pracy członków rodzin opiekujących się osobą niepełnosprawną Cel działania: celem tego rozwiązania jest godzenie opieki nad osobą niepełnosprawną, o której mowa poniżej, z pracą zawodową, przez umożliwienie członkom rodziny, z wyłączeniem opiekunów pobierających świadczenie lub zasiłek opiekuńczy:  nabycia umiejętności jakich potrzebują (przez udział w szkoleniu),  podjęcia zatrudnienia w pełnym lub niepełnym wymiarze czasu pracy, o ile opiekun lub opiekunowie tego chcą. Grupa docelowa: członkowie rodzin opiekujący się dziećmi z orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji oraz osobą niepełnosprawną ze znacznym stopniem niepełnosprawności, zarejestrowane w powiatowych urzędach pracy jako poszukujący pracy. Podmioty realizujące: PUP. Sposób realizacji: opiekunowie osób niepełnosprawnych zarejestrowani w powiatowych urzędach pracy jako poszukujący pracy, niepozostający w zatrudnieniu i niewykonujący innej pracy zarobkowej, z wyłączeniem opiekunów osób niepełnosprawnych pobierających świadczenie pielęgnacyjne, specjalny zasiłek opiekuńczy lub zasiłek dla opiekuna, mogą korzystać na zasadach takich jak bezrobotni z form wsparcia określonych w art. 61aa ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy. Formy realizacji: 1) pośrednictwo pracy i poradnictwo zawodowe; 2) szkolenia; 3) staż; 4) prace interwencyjne; 5) przygotowanie zawodowe dorosłych;

- 45 - 6) badania lekarskie lub psychologiczne mające na celu stwierdzenie zdolności do wykonywania pracy, uczestnictwa w szkoleniu lub przygotowaniu zawodowym dorosłych, odbywania stażu lub określenie szczególnych predyspozycji psychofizycznych wymaganych do wykonywania zawodu; 7) studia podyplomowe; 8) szkolenia realizowane na podstawie trójstronnych umów szkoleniowych zawieranych między starostą, pracodawcą i instytucją szkoleniową; 9) bon na zasiedlenie; 10) bon szkoleniowy; 11) bon stażowy. 3.5.3. Stworzenie preferencyjnych warunków do zakładania działalności gospodarczej przez członków rodzin opiekujących się osobą niepełnosprawną, w tym na zakładanie żłobków lub klubów dziecięcych z miejscami dla dzieci niepełnosprawnych lub świadczenie usług rehabilitacyjnych dla dzieci niepełnosprawnych w miejscu zamieszkania, w tym usług mobilnych Cel działania: ułatwienie powrotu na rynek pracy bezrobotnym opiekunom osób niepełnosprawnych lub opiekunom osób niepełnosprawnych poszukującym pracy niepozostającym w zatrudnieniu lub niewykonującym innej pracy zarobkowej z wyłączeniem opiekunów osoby niepełnosprawnej pobierających świadczenie pielęgnacyjne lub specjalny zasiłek opiekuńczy na podstawie przepisów o świadczeniach rodzinnych, lub zasiłek dla opiekuna na podstawie przepisów o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów przez: – stworzenie preferencyjnych warunków dla zakładania działalności gospodarczej (jednorazowe środki na podjęcie działalności gospodarczej oraz pożyczka na podjęcie działalności gospodarczej), – zachęcanie bezrobotnych i poszukujących pracy opiekunów osób niepełnosprawnych do rozwijania miejsc opieki nad dziećmi niepełnosprawnymi w żłobkach lub klubach dziecięcych lub do świadczenia usług rehabilitacyjnych na ich rzecz przez ułatwienia zakładania działalności gospodarczej w tym zakresie (jednorazowe środki na podjęcie działalności gospodarczej, pożyczka na podjęcie działalności gospodarczej), – ułatwienia w podejmowaniu przez opiekuna działalności na zasadach określonych dla spółdzielni socjalnej, – ułatwienia dla przedsiębiorców zatrudniających opiekunów osób niepełnosprawnych przez wprowadzenie korzystniejszych warunków w zakresie tworzenia nowych stanowisk pracy (refundacja kosztów wyposażenia lub doposażenia stanowiska pracy utworzonego dla opiekuna osoby niepełnosprawnej oraz pożyczka dla podmiotu na utworzenie stanowiska pracy dla opiekuna osoby niepełnosprawnej). Grupa docelowa: Opiekunowie osób niepełnosprawnych: – bezrobotni lub  poszukujący pracy niepozostający w zatrudnieniu lub niewykonujący innej pracy zarobkowej z wyłączeniem opiekunów osoby niepełnosprawnej pobierających świadczenie pielęgnacyjne lub specjalny zasiłek opiekuńczy na podstawie przepisów o świadczeniach rodzinnych, lub zasiłek dla opiekuna na podstawie przepisów o ustaleniu i wypłacie zasiłków.

- 46 - Podmioty realizujące: 1) PUP w przypadku: – jednorazowych środków na podjęcie działalności gospodarczej, – środków na podejmowanie działalności na zasadach określonych dla spółdzielni socjalnej, – refundacji kosztów wyposażenia lub doposażenia stanowiska pracy utworzonego dla opiekuna osoby niepełnosprawnej; 2) BGK w przypadku: – pożyczek na podjęcie działalności gospodarczej, – pożyczek dla podmiotu na utworzenie stanowiska pracy dla opiekuna osoby niepełnosprawnej. Sposób realizacji: Ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy zawiera rozwiązania w zakresie aktywizacji zawodowej opiekunów osób niepełnosprawnych przez wprowadzenie preferencyjnych warunków w przypadku zakładania działalności gospodarczej oraz ułatwienia dla przedsiębiorców zatrudniających opiekunów osób niepełnosprawnych przez wprowadzenie korzystniejszych warunków w zakresie tworzenia nowych stanowisk pracy. 1. Możliwość ubiegania się o jednorazowe środki na podjęcie działalności gospodarczej, w tym na pokrycie kosztów pomocy prawnej, konsultacji i doradztwa związanych z podjęciem tej działalności, w wysokości określonej w umowie, nie wyższej jednak od 6-krotnej wysokości przeciętnego wynagrodzenia. Przewidziane preferencyjne warunki:  zniesienie warunku nieposiadania wpisu do ewidencji działalności gospodarczej w okresie co najmniej 12 miesięcy bezpośrednio poprzedzających dzień złożenia wniosku o dofinansowanie,  zwrot jednorazowych środków otrzymanych na podjęcie działalności gospodarczej proporcjonalnie do okresu, jaki pozostał do 12 miesięcy prowadzenia działalności gospodarczej, bez odsetek, jeżeli działalność gospodarcza była prowadzona przez okres krótszy niż 12 miesięcy. 2. Możliwość ubiegania się o jednorazowe środki na założenie spółdzielni socjalnej lub przystąpienie do niej po jej założeniu, w tym na pokrycie kosztów pomocy prawnej, konsultacji i doradztwa związanych z podjęciem tej działalności, w wysokości określonej w umowie, nie wyższej jednak od 6-krotnej wysokości przeciętnego wynagrodzenia. 3. Możliwość ubiegania się przez bezrobotnych (w tym bezrobotnych opiekunów) oraz poszukujących pracy opiekunów osób niepełnosprawnych o środki na podjęcie działalności gospodarczej polegającej na prowadzeniu żłobków lub klubów dziecięcych z miejscami dla dzieci niepełnosprawnych lub świadczeniu usług rehabilitacyjnych dla dzieci niepełnosprawnych. Przewidziane preferencyjne warunki:  zwrot jednorazowych środków otrzymanych na podjęcie działalności gospodarczej polegającej na prowadzeniu żłobków lub klubów dziecięcych z miejscami dla dzieci niepełnosprawnych lub świadczeniu usług rehabilitacyjnych dla dzieci niepełnosprawnych proporcjonalnie do okresu jaki pozostał do 12 miesięcy

- 47 - prowadzenia działalności gospodarczej, bez odsetek, jeżeli działalność gospodarcza była prowadzona przez okres krótszy niż 12 miesięcy. 4. Możliwość ubiegania się o pożyczkę na podjęcie działalności gospodarczej. Przewidziane preferencyjne warunki:  zwrot niespłaconej kwoty pożyczki na podjęcie działalności gospodarczej proporcjonalnie do okresu jaki pozostał do 12 miesięcy prowadzenia działalności gospodarczej, jeżeli działalność gospodarcza była prowadzona przez okres krótszy niż 12 miesięcy, bez odsetek oraz dodatkowych kosztów,  oprocentowanie pożyczki na podjęcie działalności gospodarczej jest stałe i wynosi aktualnie 0,01 proc. w skali roku. 5. Możliwość skierowania opiekuna osoby niepełnosprawnej na utworzone stanowisko pracy w ramach refundacji kosztów doposażenia lub wyposażenia stanowiska pracy. Przewidziane preferencyjne warunki:  możliwość zatrudnienia opiekuna osoby niepełnosprawnej na refundowanym stanowisku pracy co najmniej w połowie wymiaru czasu pracy; wysokość refundacji jak przy warunkach ogólnych, proporcjonalnie do części etatu. 6. Możliwość udzielenia pożyczki dla podmiotu na utworzenie stanowiska pracy dla opiekuna osoby niepełnosprawnej. Przewidziane preferencyjne warunki:  możliwość zatrudnienia osoby na utworzonym stanowisku pracy co najmniej w połowie wymiaru czasu pracy; wysokość pożyczki jak przy warunkach ogólnych, proporcjonalnie do części etatu,  oprocentowanie pożyczki jest stałe i wynosi aktualnie 0,01 proc. w skali roku. Zidentyfikowanym problemem w realizacji omawianego poddziałania jest wyłączenie opiekunów osoby niepełnosprawnej pobierających świadczenie pielęgnacyjne lub specjalny zasiłek opiekuńczy, na podstawie przepisów o świadczeniach rodzinnych, lub zasiłek dla opiekuna na podstawie przepisów o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów z możliwości wnioskowania m.in. o dofinansowanie podjęcia działalności gospodarczej czy możliwości skierowania opiekuna do pracy u przedsiębiorcy w ramach refundacji. Powyższy warunek stanowi dla poszukującego pracy niepozostającego w zatrudnieniu opiekuna osoby niepełnosprawnej barierę, ponieważ wymaga od niego rezygnacji ze świadczeń/zasiłków przy ubieganiu się o przyznanie środków na podjęcie działalności gospodarczej. Dofinansowanie podjęcia działalności gospodarczej jest instrumentem fakultatywnym, rezygnacja z pobierania przez opiekuna osoby niepełnosprawnej wspomnianych świadczeń/zasiłków (warunek przy wnioskowaniu o dofinansowanie) i nieuwzględnienie przez starostę wniosku o dofinansowanie może pozostawić opiekuna osoby niepełnosprawnej, przynajmniej na okres nabycia praw do ww. świadczeń/zasiłków, bez środków do życia. Rozwiązaniem powyższej sytuacji będzie usunięcie wyłączenia, dotyczącego opiekunów osoby niepełnosprawnej pobierających świadczenie pielęgnacyjne lub specjalny zasiłek opiekuńczy, na podstawie przepisów o świadczeniach rodzinnych lub zasiłek dla opiekuna na podstawie przepisów o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów. Skorzystanie z formy pomocy w postaci dofinansowania, przyznania środków na założenie lub przystąpienie do spółdzielni socjalnej czy skierowanie do pracy w ramach refundacji kosztów wyposażenia lub doposażenia stanowiska pracy, spowodowałoby automatyczną utratę prawa do ww.

- 48 - świadczeń/zasiłków, nie ma więc potrzeby ograniczania dostępu do form pomocy dla opiekunów pobierających świadczenia czy zasiłki. Takie rozwiązanie powinno sprzyjać podejmowaniu przez opiekunów aktywności zawodowej, ponieważ nie powoduje wymogu rezygnacji z zasiłków przy braku pewności, czy uzyskają środki na rozpoczęcie działalności gospodarczej lub czy zostaną zatrudnieni. Formy realizacji: 1) dofinansowanie na podjęcie działalności gospodarczej; 2) środki na podjęcie działalności na zasadach określonych dla spółdzielni socjalnej; 3) refundacja kosztów wyposażenia lub doposażenia stanowiska pracy; 4) pożyczka na podjęcie działalności gospodarczej; 5) pożyczka na utworzenie stanowiska pracy. 3.5.4. Stworzenie preferencyjnych warunków dla podmiotów prowadzących żłobki lub kluby dziecięce z miejscami dla dzieci niepełnosprawnych lub dla podmiotów świadczących usługi rehabilitacyjne dla dzieci niepełnosprawnych w miejscu zamieszkania, w tym usługi mobilne Cel działania: zachęcanie podmiotów prowadzących żłobki i kluby dziecięce do tworzenia nowych miejsc opieki nad dziećmi niepełnosprawnymi oraz do świadczenia usług rehabilitacyjnych dla dzieci niepełnosprawnych w miejscu zamieszkania. Grupa docelowa: podmioty prowadzące żłobki lub kluby dziecięce z miejscami dla dzieci niepełnosprawnych oraz żłobki/kluby dziecięce przekształcane w żłobki lub kluby dziecięce z miejscami dla dzieci niepełnosprawnych, a także podmioty świadczące usługi rehabilitacyjne dla dzieci niepełnosprawnych w miejscu zamieszkania, w tym usługi mobilne. Podmioty realizujące: 1) PUP w przypadku: – refundacji kosztów wyposażenia lub doposażenia stanowiska pracy; 2) BGK w przypadku: – pożyczek na utworzenie miejsca pracy. Sposób realizacji: Powyższe poddziałanie umożliwia wsparcie dla podmiotów już istniejących, tj. dla żłobków lub klubów dziecięcych oraz podmiotów świadczących usługi rehabilitacyjne. Podmioty te mogą ubiegać się o refundację kosztów wyposażenia lub doposażenia stanowiska pracy związanego bezpośrednio ze sprawowaniem opieki nad dziećmi niepełnosprawnymi lub prowadzeniem dla nich zajęć (żłobki lub kluby dziecięce) oraz stanowiska pracy związanego bezpośrednio ze świadczeniem usług rehabilitacyjnych dla dzieci niepełnosprawnych (podmioty świadczące usługi rehabilitacyjne). Dla tych samych typów podmiotów zostały zaplanowane analogiczne rozwiązania w zakresie tworzenia nowych stanowisk pracy zarówno w ramach środków bezzwrotnych, jak i zwrotnych. Realizacja powyższego poddziałania polegała na wprowadzeniu do ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy przepisów, które umożliwiają refundację kosztów wyposażenia lub doposażenia stanowiska pracy związanego bezpośrednio ze sprawowaniem opieki nad dziećmi niepełnosprawnymi lub prowadzeniem dla nich zajęć w przypadku żłobków lub klubów dziecięcych z miejscami integracyjnymi oraz stanowiska pracy

- 49 - związanego bezpośrednio ze świadczeniem usług rehabilitacyjnych dla dzieci niepełnosprawnych w przypadku podmiotów świadczących usługi rehabilitacyjne. Przewidziane preferencyjne warunki:  możliwość zatrudnienia osoby co najmniej w połowie wymiaru czasu pracy; wysokość refundacji jak przy warunkach ogólnych, proporcjonalnie do części etatu,  jeżeli podmiot zatrudniał skierowaną osobę na wyposażonym lub doposażonym stanowisku pracy co najmniej w połowie wymiaru czasu pracy łącznie przez okres krótszy niż 24 miesiące – zwrot otrzymanych środków proporcjonalnie do okresu, jaki pozostał do 24 miesięcy zatrudnienia,  możliwość zatrudnienia nie tylko bezrobotnego lub poszukującego pracy niepozostającego w zatrudnieniu opiekuna osoby niepełnosprawnej, ale również poszukującego pracy absolwenta szkoły lub uczelni w okresie 48 miesięcy od dnia ukończenia szkoły lub uzyskania tytułu zawodowego. Ponadto w ustawie z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy wprowadzono przepis umożliwiający udzielenie na preferencyjnych warunkach pożyczki na utworzenie stanowiska pracy związanego bezpośrednio ze sprawowaniem opieki nad dziećmi niepełnosprawnymi lub prowadzeniem dla nich zajęć w przypadku żłobków lub klubów dziecięcych oraz stanowiska pracy związanego bezpośrednio ze świadczeniem usług rehabilitacyjnych dla dzieci niepełnosprawnych w przypadku podmiotów świadczących usługi rehabilitacyjne. Przewidziane preferencyjne warunki:  możliwość zatrudnienia osoby na utworzonym stanowisku pracy co najmniej w połowie wymiaru czasu pracy; wysokość pożyczki jak przy warunkach ogólnych, proporcjonalnie do części etatu,  jeżeli podmiot zatrudniał na utworzonym stanowisku pracy przez okres krótszy niż 12 miesięcy, zwrot niespłaconej kwoty pożyczki na utworzenie stanowiska pracy nastąpi proporcjonalnie do okresu, jaki pozostał do 12 miesięcy zatrudnienia, bez odsetek,  możliwość zatrudnienia nie tylko bezrobotnego lub poszukującego pracy opiekuna osoby niepełnosprawnej, ale również poszukującego pracy absolwenta szkoły lub uczelni w okresie 48 miesięcy od dnia ukończenia szkoły lub uzyskania tytułu zawodowego,  oprocentowanie pożyczki jest stałe i wynosi aktualnie 0,01 proc. w skali roku. Żłobki lub kluby dziecięce jako podmioty prowadzące działalność gospodarczą mogą również korzystać z refundacji lub pożyczek na utworzenie stanowiska pracy na zasadach ogólnych – dotyczy to pozostałych stanowisk pracy tworzonych w tych podmiotach. Formy realizacji: 1) refundacja kosztów wyposażenia lub doposażenia stanowiska pracy; 2) pożyczka na utworzenie miejsca pracy.

- 50 - 3.5.5. Dodatkowe programy aktywizacji zawodowej powracających na rynek pracy bezrobotnych rodziców i opiekunów osób niepełnosprawnych Cel działania: przekazanie urzędom pracy dodatkowych środków na działania aktywizacyjne dla bezrobotnych rodziców i opiekunów osób niepełnosprawnych, niezbędne do podjęcia zatrudnienia lub rozpoczęcia działalności gospodarczej. Grupa docelowa: bezrobotni rodzice i opiekunowie prawni lub faktyczni osób z orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji oraz osobą niepełnosprawną ze znacznym stopniem niepełnosprawności. Podmioty realizujące: PUP. Sposób realizacji, w tym propozycje aktów prawnych: urzędy pracy w każdym roku budżetowym będą realizować działania aktywizacyjne kierowane do bezrobotnych i innych uprawnionych osób, finansowane ze środków FP z kwot określonych rocznymi limitami na finansowanie programów na rzecz promocji zatrudnienia, łagodzenia skutków bezrobocia i aktywizacji zawodowej. Środki na powyższy cel trafiają od początku roku na konta PUP w miesięcznych transzach (co miesiąc 1/12 limitu rocznego). Powyższe środki zapewnią aktywizację bezrobotnych w formach określonych w obowiązujących przepisach prawa oraz przewidzianych do wprowadzenia w roku przyszłym. Co roku minister właściwy do spraw pracy będzie ogłaszać nabory wniosków o dodatkowe środki rezerwy FP na finansowanie wsparcia osób, o których mowa w Programie. W celu uzyskania dodatkowych środków, po ogłoszeniu naboru wniosków starosta opracowuje program aktywizacji zawodowej dla wskazanej wyżej grupy docelowej. Wniosek o przyznanie środków rezerwy FP na realizację programu do ministra właściwego do spraw pracy składa marszałek województwa. Formy realizacji: formy aktywizacji przewidziane w ustawie z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy.

- 51 - PRIORYTET IV. WSPARCIE MIESZKANIOWE 4.1. Zwiększenie dostępności mieszkań dla rodzin wychowujących dzieci niepełnosprawne – budowa mieszkań na wynajem, w tym z możliwością docelowego uzyskania własności, m.in. z wykorzystaniem gruntów publicznych (I filar Programu Mieszkanie+) Cel działania: zwiększenie dostępności mieszkań, w tym dla rodzin wychowujących dzieci niepełnosprawne. Grupa docelowa: gospodarstwa domowe o dochodach uniemożliwiających zakup lub wynajem mieszkania na zasadach rynkowych, w tym rodziny z dziećmi niepełnosprawnymi. Podmioty realizujące: PFR Nieruchomości S.A. (PFRN) we współpracy z samorządami gminnymi, spółkami Skarbu Państwa i podmiotami prywatnymi zainteresowanymi rozwojem rynku mieszkaniowego. Sposób realizacji: Spółka PFRN samodzielnie organizuje proces inwestycyjny i poszukuje partnerów do prowadzenia poszczególnych inwestycji, w wyniku których powstaną mieszkania na wynajem z możliwością dojścia do własności przez najemcę. Zakładanym modelem realizacji i finansowania inwestycji jest wykorzystanie funduszu inwestycyjnego zamkniętego zarządzanego przez PFRN (bez angażowania środków budżetu państwa). O najem wybudowanego mieszkania mogą ubiegać wszystkie zainteresowane gospodarstwa domowe. W przypadku nadwyżki chętnych nad liczbę dostępnych mieszkań w danej lokalizacji brane są pod uwagę kryteria pierwszeństwa, zapewniające pierwszeństwo w zawarciu umowy najmu m.in. przez rodziny wychowujące dzieci niepełnosprawne. Formy realizacji: organizacja procesu inwestycyjnego przez spółkę PFRN we współpracy z podmiotami posiadającymi grunt pod zabudowę, w tym przede wszystkim samorządami gminnymi, spółkami Skarbu Państwa i podmiotami prywatnymi. 4.2. Zwiększenie dostępności mieszkań dla rodzin wychowujących dzieci niepełnosprawne – mieszkania na wynajem o umiarkowanym czynszu wybudowane w ramach bezzwrotnego dofinansowania ze środków budżetu państwa społecznego budownictwa czynszowego Cel działania: zwiększenie dostępności mieszkań dla rodzin z dzieckiem posiadającym zaświadczenie, o którym mowa w art. 4 ust. 3 ustawy z dnia 4 listopada 2016 r. o wsparciu kobiet w ciąży i rodzin „Za życiem”. Grupa docelowa: rodziny z dzieckiem posiadającym zaświadczenie, o którym mowa w art. 4 ust. 3 ustawy z dnia 4 listopada 2016 r. o wsparciu kobiet w ciąży i rodzin „Za życiem”. Podmioty realizujące: JST, towarzystwa budownictwa społecznego, spółki gminne, związki międzygminne, organizacje pozarządowe, w tym organizacje pożytku publicznego.

- 52 - Sposób realizacji, w tym propozycje aktów prawnych: W ramach realizacji rządowego programu wsparcia budownictwa socjalnego i komunalnego beneficjenci wsparcia mogą uzyskać dodatkowe wyższe o 5 pkt procentowych wsparcie w przypadku realizacji przedsięwzięć, w ramach których nie mniej niż 5% lokali mieszkalnych będzie przeznaczonych dla rodzin z dziećmi posiadającymi zaświadczenie, o którym mowa w art. 4 ust. 3 ustawy z dnia 4 listopada 2016 r. o wsparciu kobiet w ciąży i rodzin „Za życiem”. Rozwiązanie to zostało wprowadzone ustawą z dnia 22 marca 2018 r. o zmianie ustawy o finansowym wsparciu tworzenia lokali socjalnych, mieszkań chronionych, noclegowni i domów dla bezdomnych, ustawy o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 756, z późn. zm.). Ponadto ustawą z dnia 10 grudnia 2020 r. o zmianie niektórych ustaw wspierających rozwój mieszkalnictwa (Dz. U. z 2021 r. poz. 11) oraz ustawą z dnia 16 grudnia 2020 r. o rozliczaniu ceny lokali lub budynków w cenie nieruchomości zbywanych z gminnego zasobu nieruchomości (Dz. U. z 2021 r. poz. 223) znowelizowano przepisy ustawy z dnia 8 grudnia 2006 r. o finansowym wsparciu tworzenia lokali mieszkalnych na wynajem, mieszkań chronionych, noclegowni, schronisk dla osób bezdomnych, ogrzewalni i tymczasowych pomieszczeń (Dz. U. z 2020 r. poz. 508, z późn. zm.) stanowiącej podstawę realizacji rządowego programu wsparcia budownictwa socjalnego i komunalnego. W szczególności wprowadzono wyższy poziom dofinansowania, tj. podwyższono wysokość finansowego wsparcia kierowanego do samorządów na realizację mieszkaniowego zasobu gminy, podwyższono wysokość finansowego wsparcia dla samorządów na udział w inwestycji innego inwestora, umożliwiono finansowanie remontów mieszkaniowego zasobu gminy etc. Formy realizacji: możliwość uzyskania dofinansowania przedsięwzięcia polegającego na tworzeniu bądź modernizacji lokali mieszkalnych wchodzących w skład mieszkaniowego zasobu gminy, w tym mieszkań chronionych, w wysokości do 80% kosztów przedsięwzięcia, oraz lokali na wynajem tworzonych przy współpracy gmin z prywatnymi inwestorami w wysokości do 35% kosztów przedsięwzięcia. 4.3. Zwiększenie dostępności mieszkań dla rodzin wychowujących dzieci niepełnosprawne – najem mieszkania z mieszkaniowego zasobu gminy Cel działania: zwiększenie, w przypadku rodzin najmniej zarabiających, oferty mieszkań uwzględniających specyfikę potrzeb rodzin z osobami niepełnosprawnymi w ramach mieszkaniowego zasobu gminy. Grupa docelowa: rodziny z osobami niepełnosprawnymi osiągające dochody nieprzekraczające kryteriów dochodowych ustalonych przez daną gminę. Podmioty realizujące: gminy. Sposób realizacji, w tym propozycje aktów prawnych: w celu zapewnienia właściwego poziomu ochrony osobom niepełnosprawnym w znowelizowanych przepisach ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 611, z późn. zm.), które weszły w życie 21 kwietnia 2019 r., wprowadzano przepisy dotyczące wskazania przez gminę lokali dla osób niepełnosprawnych. Przepis art. 21 ust. 3 pkt 6a ww. ustawy obliguje gminę do uregulowania w uchwale w sprawie zasad wynajmowania lokali wchodzących w skład mieszkaniowego zasobu gminy warunków, jakie musi spełniać lokal wskazywany dla osób niepełnosprawnych, z uwzględnieniem rzeczywistych potrzeb wynikających z rodzaju niepełnosprawności.

- 53 - Nowe zasady przyznawania lokali dla osób niepełnosprawnych (w tym rodzin wychowujących dzieci niepełnosprawne) będą obowiązywać z chwilą uchwalenia przez gminę nowej uchwały w sprawie zasad wynajmowania lokali wchodzących w skład mieszkaniowego zasobu gminy, określającej warunki, jakie musi spełniać lokal wskazywany dla osób niepełnosprawnych, z uwzględnieniem rzeczywistych potrzeb wynikających z rodzaju niepełnosprawności. Ostateczny termin dla gmin na przyjęcie przez radę gminy nowej uchwały określającej zasady przyznawania lokali dla osób niepełnosprawnych minął 21 kwietnia 2021 r. Termin wejścia w życie znowelizowanych przepisów ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego w tym zakresie podyktowany jest koniecznością przeprowadzenia przez gminy inwentaryzacji posiadanych lokali pod kątem ich dostępności dla osób niepełnosprawnych. Formy realizacji: w celu realizacji tego zadania poszczególne gminy muszą dostosować lokale do potrzeb osób niepełnosprawnych, np. w zakresie stworzenia wystarczająco dużej powierzchni do przemieszczania się osób na wózkach inwalidzkich i dostosowania całego budynku przez likwidację barier architektonicznych utrudniających dogodne poruszanie się w jego obrębie. Realizacja tego działania powinna przełożyć się na zwiększenie przez gminę oferty mieszkań uwzględniających specyfikę potrzeb osób niepełnosprawnych oraz rodzin wychowujących dzieci niepełnosprawne. 4.4. Tworzenie mieszkań chronionych dla osób niepełnosprawnych Cel działania: udzielanie wsparcia, o którym mowa w art. 53 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej dla osób legitymujących się orzeczeniami o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Grupa docelowa: osoby niepełnosprawne ze znacznym stopniem niepełnosprawności lub stopniem umiarkowanym. Podmioty realizujące: samorządy powiatowe lub gminne. Sposób realizacji: tworzenie mieszkań chronionych – treningowych lub wspieranych. Lokale nie powinny być większe niż dla 10 osób (a od 2021 r. – dla 7 osób), powinny być one dostosowane do potrzeb osób niepełnosprawnych. Pierwszeństwo w otrzymaniu tej formy wsparcia będą miały osoby samotne lub zamieszkujące w trudnych warunkach lokalowych albo środowiskowych. Formy realizacji: dofinansowanie z budżetu państwa zadań własnych jednostek samorządu terytorialnego. Samorząd jest zobowiązany do prowadzenia mieszkania chronionego – treningowego lub wspieranego, którego tworzenie zostało dofinansowane z budżetu państwa w ramach Programu, przez okres min. 5 lat od czasu uruchomienia ww. mieszkania.

- 54 - PRIORYTET V. KOORDYNACJA, EDUKACJA, PORADNICTWO I INFORMACJA 5.1. Wzmocnienie profilaktycznego aspektu zadań asystenta rodziny Cel działania: wsparcie asystentów rodziny w zakresie przygotowania ich do pełnienia funkcji koordynacyjnej w zakresie zadań wynikających z Programu. Grupa docelowa: kobiety w ciąży i ich rodziny, ze szczególnym uwzględnieniem kobiet w ciąży powikłanej, oraz kobiety w sytuacji niepowodzeń położniczych, rodziny dzieci, u których zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą ich życiu, która powstała w prenatalnym okresie rozwoju dziecka lub w czasie porodu. Podmioty realizujące: jednostki organizacyjne realizujące wspieranie rodziny, o którym mowa w ustawie z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz. U. z 2020 r. poz. 821, z późn. zm.). Sposób realizacji, w tym propozycje aktów prawnych: Do katalogu zadań asystenta rodziny, uregulowanych w ustawie z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, dodano nowe zadanie – realizacja zadań określonych w ustawie z dnia 4 listopada 2016 r. o wsparciu kobiet w ciąży i rodzin „Za życiem”. Rozwiązania ustawy wchodzą w życie z dniem 1 stycznia 2017 r. Ustawa z dnia 4 listopada 2016 r. o wsparciu kobiet w ciąży i rodzin „Za życiem”, poszerzając wachlarz zadań przypisanych asystentowi rodziny, powierzyła mu zadanie realizowane jako usługę powszechnie dostępną, polegającą na koordynacji wsparcia dla kobiet w ciąży i ich rodzin, zwłaszcza w odniesieniu do kobiet posiadających zaświadczenie o ciężkim i nieodwracalnym upośledzeniu albo nieuleczalnej chorobie zagrażającej życiu, które powstały w prenatalnym okresie rozwoju dziecka lub w czasie porodu. Kobiety w ciąży i ich rodziny będą mogły każdorazowo zgłosić potrzebę objęcia wsparciem asystenta rodziny do gminy. Asystent rodziny – na wniosek osób uprawnionych – stanie się koordynatorem działań pomocowych. Szczegółowe zasady uzyskania dofinansowania będą określone w warunkach Programu asystent rodziny na dany rok. Formy realizacji: zebranie zapotrzebowania na środki i ich rozdysponowanie. 5.2. Utworzenie i utrzymanie portalu informacyjnego oraz infolinii „Za życiem” Cel działania: zapewnienie informacji o dostępnych formach wsparcia dla rodzin, osób niepełnosprawnych i ich opiekunów. Grupa docelowa: rodziny, osoby niepełnosprawne i ich opiekunowie. Podmioty realizujące: MRiPS. Prowadzenie i obsługa portalu informacyjnego oraz infolinii „Za życiem” mogą być zlecone innemu podmiotowi. Sposób realizacji, w tym propozycje aktów prawnych: Uruchomienie i zapewnienie funkcjonowania portalu internetowego i infolinii „Za życiem”, w celu udostępniania informacji w zakresie umożliwiającym uzyskanie pełnej wiedzy

- 55 - o uprawnieniach wynikających z ustawy z dnia 4 listopada 2016 r. o wsparciu kobiet w ciąży i rodzin „Za życiem” oraz z Programu i sposobach postępowania w przypadku urodzenia się dziecka, którego rozwój jest zaburzony i stanowi ryzyko wystąpienia niepełnosprawności. Formy realizacji: utworzenie i prowadzenie portalu informacyjnego oraz infolinii „Za życiem”. 5.3. Doradca rodziny Cel działania: zapewnienie kobietom w ciąży i ich rodzinom oraz rodzinom z dzieckiem/osobą niepełnosprawną dostępu do poradnictwa w zakresie form wsparcia, z których mogą skorzystać rodziny, osoby niepełnosprawne i ich opiekunowie. Grupa docelowa: 1) kobiety posiadające dokument potwierdzający ciążę i ich rodziny; 2) rodziny z dzieckiem posiadającym zaświadczenie, o którym mowa w art. 4 ust. 3 ustawy z dnia 4 listopada 2016 r. o wsparciu kobiet w ciąży i rodzin „Za życiem”; 3) rodziny z dzieckiem legitymującym się orzeczeniem o niepełnosprawności albo orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności określonym w przepisach o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych; 4) rodziny dzieci i młodzieży posiadających odpowiednio opinię o potrzebie wczesnego wspomagania rozwoju dziecka, orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego lub orzeczenie o potrzebie zajęć rewalidacyjno-wychowawczych, o których mowa w przepisach ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe (Dz. U. z 2021 r. poz. 1082); 5) rodziny, w których co najmniej jeden rodzic sprawujący bezpośrednią opiekę nad dzieckiem, do ukończenia przez niego nauki w szkole, legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności określonym w przepisach o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych. Podmioty realizujące: podmioty pełniące funkcję wiodącego ośrodka koordynacyjno-rehabilitacyjno-opiekuńczego, o których mowa w art. 90v ust. 3 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty. Sposób realizacji, w tym propozycje aktów prawnych: Zakłada się, że w każdym powiecie będzie przynajmniej jeden doradca rodziny zatrudniony w pełnym wymiarze czasu pracy, proporcjonalnie do liczby ludności w powiecie. Doradcy rodziny będą służyć swoją wiedzą i kompetencjami grupom docelowym określonym w działaniu, w zakresie wsparcia oferowanego przez podmioty państwowe i prywatne, w tym pomocy specjalistycznej, zgodnie ze zdiagnozowanymi potrzebami. Szczegółowe rozwiązania dotyczące realizacji działania oraz jego finansowania wypracuje MEiN w porozumieniu z MRiPS. Formy realizacji: przygotowanie doradców rodziny do realizacji zadań określonych w art. 8 ustawy z dnia 4 listopada 2016 r. o wsparciu kobiet w ciąży i rodzin „Za życiem”.

- 56 - 5.4. Tranzycja na rynek pracy Cel działania: poprawa skuteczności procesów kształcenia i wychowania dzieci i młodzieży (w tym z niepełnosprawnościami) w celu przygotowania do aktywnego uczestnictwa w rynku pracy we współpracy z podmiotami zewnętrznymi. Cel szczegółowy: zwiększenie udziału absolwentów z orzeczeniem o potrzebie kształcenia specjalnego na rynku pracy. Grupa docelowa: uczniowie, przede wszystkim szkół ponadpodstawowych. Podmioty realizujące: organizacje pozarządowe wyspecjalizowane w pracy z młodzieżą z niepełnosprawnościami, organizacje pracodawców, szkoły specjalne. Sposób realizacji, w tym propozycje aktów prawnych: zmiana systemu przygotowania zawodowego uczniów z niepełnosprawnościami do aktywnego uczestnictwa w życiu społecznym i zawodowym przez:  przygotowanie specjalistów z zakresu doradztwa zawodowego do pracy z i na rzecz osób z niepełnosprawnościami,  pobudzanie aktywności szkół i placówek w zakresie budowania pozytywnych wzorców opieki, nauki i wychowania, w tym przygotowanie do funkcjonowania na rynku pracy, w tym dla uczniów z niepełnosprawnościami,  zapewnienie młodzieży z niepełnosprawnościami realnej możliwości uzyskania zawodu, który w przyszłości mogliby wykonywać, zyskując samodzielność zawodową na rynku pracy, niezależność finansową i pełniejszą akceptację społeczeństwa, którego są pełnoprawnymi członkami. Formy realizacji: planuje się realizację programu przez:  doskonalenie nauczycieli w zakresie doradztwa zawodowego,  konkurs dla szkół i placówek kształcących uczniów z orzeczeniem o potrzebie kształcenia specjalnego, dotyczący zmian w postawach uczniów związanych z ich dalszym rozwojem edukacyjnych i zawodowym, zmiana postaw i priorytetów,  stworzenie list zawodów możliwych do wykonywania w przypadku uczniów z różnymi rodzajami niepełnosprawności. 5.5. Świadome i odpowiedzialne rodzicielstwo – działania edukacyjne dla młodzieży szkół ponadpodstawowych Cel działania: 1. pomoc młodzieży szkół ponadpodstawowych w przygotowaniu się do podjęcia przyszłych ról małżeńskich i rodzicielskich; przygotowanie do odpowiedzialnego rodzicielstwa; 2. kształtowanie postawy akceptacji życia człowieka od poczęcia do naturalnej śmierci; 3. ukazanie problemu zdrowia prokreacyjnego w aspekcie niepłodności i ryzyka chorób dziecka w okresie prenatalnym; 4. kształcenie umiejętności dokonywania właściwych wyborów w zakresie zdrowego stylu życia; wybór i urzeczywistnianie wartości i zasad służących zdrowiu prokreacyjnemu;

- 57 - 5. pozyskanie wiedzy nt. organizmu człowieka ludzkiego i zachodzących zmian rozwojowych w okresie dojrzewania w perspektywie macierzyństwa i ojcostwa. Cel szczegółowy: Uczniowie szkół ponadpodstawowych (liceów, techników i szkół branżowych I stopnia) w toku realizacji Programu – uczestniczący w zajęciach edukacyjnych: a) zdobędą informacje dotyczące:  czynników ryzyka, które stanowią zagrożenie dla płodności,  czynników, które sprzyjają zdrowiu prokreacyjnemu,  współczesnych zagrożeń związanych z używkami i uzależnieniami behawioralnymi i chemicznymi, jak też ich wpływu na zdrowie potomstwa,  zaburzeń ginekologicznych, wad wrodzonych i zaburzeń hormonalnych oraz czynników psychicznych,  chorób przenoszonych drogą płciową, w tym HIV/AIDS, WZW C, chlamydii itp.,  rozwoju dziecka w okresie prenatalnym,  przebiegu ciąży i profilaktyki wad rozwojowych płodu wynikających z braku świadomości i nieodpowiedzialnych zachowań rodziców (Fetal Alcohol Syndrom – FAS, Płodowy Zespół Nikotynowy, wada cewy nerwowej itp.), b) potrafią uzasadnić:  akceptację i przyjęcie dziecka w okresie prenatalnym,  wypracowanie zasad zdrowego stylu życia psychicznego i fizycznego, w tym żywienia oraz racjonalnego (w optymalnym wieku) planowania rodziny,  podjęcie właściwych i odpowiedzialnych decyzji dot. inicjacji i podejmowania aktywności seksualnej,  potrzebę utrzymania stanu zdrowia i badań diagnostycznych, m.in. chorób przenoszonych drogą płciową,  rezygnację z używek szkodliwych dla zdrowia prokreacyjnego i prawidłowego rozwoju dziecka, c) wykształcenie umiejętności:  obserwacji cyklu miesiączkowego i interpretacji cyklu ze wskazaniem okresów niepłodności i okresu okołoowulacyjnego,  odróżniania objawów fizjologicznych od patologicznych w cyklu kobiecym,  wyboru ekologicznego stylu życia z regularną aktywnością fizyczną,  dbania o utrzymanie prawidłowej masy ciała (otyłość i niedowaga – zagrożeniem dla płodności), d) zyskają świadomość:  akceptacji macierzyństwa i ojcostwa jako szczególnego źródła życiowej satysfakcji i radości, ale także trudu, poświęcenia i odpowiedzialności w aspekcie rodzinnym i społecznym,  wykorzystania zdobytych informacji w planowaniu rodziny,

- 58 -  istnienia zagrożeń wynikających z przedwczesnej inicjacji seksualnej i zagrożenia chorobami przenoszonymi drogą płciową, skutkującymi nierzadko zaburzeniem zdrowia prokreacyjnego,  korzyści świadomego zaplanowania potomstwa,  konieczności przestrzegania higieny, szczególnie w okresie prekoncepcyjnym i w czasie ciąży,  potrzeby profilaktyki wad, które powstają u dziecka w okresie życia płodowego,  potrzeby zadbania o stworzenie optymalnych warunków zdrowotnych: zdrowia fizycznego i psychicznego, które powinni spełniać jako przyszli rodzice. Grupa docelowa: nauczyciele i uczniowie, przede wszystkim szkół ponadpodstawowych. Podmioty realizujące: MEiN, Ośrodek Rozwoju Edukacji, we współpracy z placówkami doskonalenia nauczycieli i szkołami ponadpodstawowymi. Sposób realizacji, w tym propozycje aktów prawnych: propozycja kaskadowego szkolenia nauczycieli wychowania do życia w rodzinie (WDŻ), pedagogów, biologów, nauczycieli wychowawców. I etap – szkolenia trenerów/tutorów (po dwie osoby z każdego województwa):  wyposażenie w wiedzę z zakresu zdrowia prokreacyjnego grupy trenerów (około 32 osób) – głównie nauczycieli-konsultantów i nauczycieli-doradców metodycznych zajęć wychowania do życia w rodzinie z placówek doskonalenia nauczycieli o zasięgu wojewódzkim (prowadzonych przez samorząd województwa),  czas szkolenia trenerskiego – około 50 godzin. II etap – kursy doskonalące dla nauczycieli wychowania do życia w rodzinie, wychowawców, pedagogów szkolnych, biologów – realizowane przez trenerów w każdym województwie:  10 kursów po około 25 uczestników (razem: ok. 250 nauczycieli szkół ponadpodstawowych w każdym województwie),  czas szkolenia doskonalącego – około 30 godzin. III etap – uczniowie 2 klas szkół ponadpodstawowych:  przeszkoleni nauczyciele przekażą zdobytą wiedzę i umiejętności podczas realizacji zajęć WDŻ lub zajęć z wychowawcą itp. – ewentualnie w ramach godzin dodatkowo płatnych. Propozycja zmiany aktu prawnego: nowelizacja art. 90v ust. 1 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty w związku z art. 75 ustawy z dnia 27 października 2017 r. o finansowaniu zadań oświatowych. Formy realizacji: opracowanie i wydanie materiałów na szkolenie kaskadowe; przeprowadzenie szkoleń w systemie kaskadowym aż do przełożenia na zajęcia z uczniami w szkołach.

- 59 - PRIORYTET VI. POZOSTAŁE INSTRUMENTY WSPARCIA 6.1. Wspieranie działań na rzecz rodzin i systemu pieczy zastępczej w ramach konkursów Program Fundusz Inicjatyw Obywatelskich NOWEFIO na lata 2021–2030 Cel działania: premiowanie zaangażowania organizacji obywatelskich w realizację zadań publicznych na rzecz rodziny i systemu pieczy zastępczej:  w ramach Priorytetu 3 wspierane będą działania w zakresie kształtowania polityk publicznych na poziomie lokalnym, regionalnym, a jeżeli będzie to uzasadnione specyfiką projektu – także na poziomie krajowym w zakresie wspierania rodzin i systemu pieczy zastępczej,  w ramach Priorytetu 1 „Mikro-inicjatywy” mającego umożliwić rozwój małym inicjatywom lokalnym w formie regrantingu tematycznego oraz w ramach Priorytetu 2 „Organizacje obywatelskie na rzecz dobra wspólnego” mającego na celu zwiększanie aktywności i samoorganizacji obywatelskiej przy ocenie merytorycznej ofert będzie stosowane kryterium strategiczne, na podstawie którego oferty z zadaniami na rzecz wspierania rodzin będą mogły uzyskiwać dodatkowe punkty w ramach oceny merytorycznej. Grupa docelowa: rodziny, organizacje pozarządowe, system pieczy zastępczej. Podmioty realizujące: organizacje pozarządowe oraz podmioty wymienione w art. 3 ust. 3 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. Sposób realizacji, w tym propozycje aktów prawnych: coroczne przeprowadzanie konkursów ofert na podstawie zapisów ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie oraz ustawy z dnia 15 września 2017 r. o Narodowym Instytucie Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego (Dz. U. z 2021 r. poz. 1284, z późn. zm.) oraz przekazywanie organizacjom obywatelskim wyłonionym w tych konkursach środków na realizację zadań publicznych w zakresie wspierania rodziny i systemu pieczy zastępczej. Formy realizacji: zlecanie realizacji zadań publicznych w ramach otwartego konkursu ofert na podstawie przepisów ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. 6.2. Spółdzielczość socjalna na rzecz opiekunów osób z niepełnosprawnością oraz ich rodzin Cel działania: aktywizacja zawodowa i społeczna osób z niepełnosprawnością w ramach spółdzielczości socjalnej, w tym ułatwienie powrotu na rynek pracy bezrobotnym opiekunom dzieci niepełnosprawnych przez zachęcanie do tworzenia spółdzielni socjalnych świadczących usługi w ramach żłobków lub klubów dziecięcych z miejscami dla dzieci niepełnosprawnych lub usługi rehabilitacyjne dla dzieci niepełnosprawnych w miejscu zamieszkania. Grupa docelowa: osoby z niepełnosprawnością oraz ich rodziny, rodzice i opiekunowie dzieci z orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub

- 60 - długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji oraz osobą niepełnosprawną ze znacznym stopniem niepełnosprawności. Podmioty realizujące: JST i ich jednostki organizacyjne (np. PUP), inne podmioty zaangażowane w tworzenie i współpracę ze spółdzielniami socjalnymi (w tym zlecanie zadań publicznych w trybach przewidzianych w ustawie z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie; organizacje pozarządowe oraz podmioty, o których mowa w art. 3 ust. 3 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, inne podmioty ekonomii społecznej; Ośrodki Wsparcia Ekonomii Społecznej. Sposób realizacji, w tym propozycje aktów prawnych: dalsze wdrażanie ustawy z dnia 27 kwietnia 2006 r. o spółdzielniach socjalnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 2085), ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy oraz rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 września 2018 r. w sprawie przyznawania środków na podjęcie działalności na zasadach określonych dla spółdzielni socjalnych, utworzenie stanowiska pracy oraz na finansowanie kosztów wynagrodzenia skierowanej osoby w spółdzielni socjalnej (Dz. U. poz. 1859). Prowadzone działania mają na celu stopniową i adekwatną do sytuacji rodzinnej i potrzeb aktywizację społeczną i zawodową osób dorosłych z niepełnosprawnością (w szczególności z umiarkowanym i znacznym stopniem) oraz osób z zaburzeniami psychicznymi. Spółdzielnie socjalne, jako szczególna forma prowadzenia równolegle i komplementarnie działalności gospodarczej i społecznej, pozwalają ich członkom na realne uczestnictwo w procesie zarządzania i podejmowania decyzji m.in. dotyczących przedmiotu i zakresu działalności – stwarzając warunki dla przyjmowania zleceń i zamawiania usług społecznych użyteczności publicznej adekwatnych do specyficznych potrzeb osób z niepełnosprawnością i z zaburzeniami psychicznymi oraz ich rodzin, a także dla świadczenia usług wspólnotowych i wzajemnościowych w gronie członków i pracowników spółdzielni socjalnej. Działanie 6.2 zakładało wprowadzenie zmian w zakresie funkcjonowania spółdzielni socjalnych pozwalających na lepsze wykorzystanie tej formy działalności na rzecz osób niepełnosprawnych i ich opiekunów. Zmiany w przepisach w tym zakresie weszły w życie 31 marca 2018 r. Obejmowały one w szczególności: 1. rozszerzenie określonego w art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 27 kwietnia 2006 r. o spółdzielniach socjalnych katalogu osób, które są uprawnione do zakładania spółdzielni socjalnych, o osoby, o których mowa w art. 49 pkt 7 ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, tj. o poszukujących pracy niepozostających w zatrudnieniu lub niewykonujących innej pracy zarobkowej opiekunów osób niepełnosprawnych, z wyłączeniem opiekunów osób niepełnosprawnych pobierających świadczenie pielęgnacyjne lub specjalny zasiłek opiekuńczy, na podstawie przepisów o świadczeniach rodzinnych, lub zasiłek dla opiekuna na podstawie przepisów o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów; 2. obniżenie (z 50% do 30%) minimalnego udziału osób zagrożonych wykluczeniem społecznym wśród założycieli spółdzielni określonego w art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 27 kwietnia 2006 r. o spółdzielniach socjalnych w przypadkach, w których założycielami spółdzielni są osoby o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności lub gdy

- 61 - spółdzielnia socjalna prowadzi działalność w zakresie określonych usług społecznych, np. rehabilitacji zawodowej i społecznej osób niepełnosprawnych; 3. wprowadzenie do ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych przepisów umożliwiających wsparcie finansowe osób niepełnosprawnych ze środków PFRON przez: a) dofinansowanie utworzenia lub przystąpienia do spółdzielni socjalnej (art. 12a), b) dofinansowanie kosztów utworzenia stanowiska pracy lub kosztów wynagrodzenia (art. 26g). Wprowadzone zmiany legislacyjne zrealizowały zasadnicze elementy działania 6.2 ujętego w Programie. Formy realizacji: dotacje na utworzenie, przystąpienie i zatrudnienie w spółdzielni socjalnej. 6.3. „Pakiet alimentacyjny” – przeciwdziałanie zjawisku niealimentacji, które w znacznej mierze dotyka rodziców samotnie wychowujących dziecko niepełnosprawne Cel działania: przeciwdziałanie zjawisku niealimentacji i poprawa skuteczności ściągalności alimentów. Grupa docelowa: osoby uprawnione do alimentów, które ich nie otrzymują przede wszystkim z powodu uchylania się od ich płacenia przez dłużników alimentacyjnych (zjawisko niealimentacji w sposób szczególny dotyka samotnych rodziców wychowujących dzieci niepełnosprawne). Podmioty realizujące: Minister Sprawiedliwości, Minister Cyfryzacji, Minister Rodziny i Polityki Społecznej, Ministerstwo Finansów, komornicy sądowi, PUP, ośrodki pomocy społecznej, gminne organy właściwe (czyli: wójt, burmistrz, prezydent miasta) realizujący zadania z zakresu ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2021 r. poz. 877, z późn. zm.). Sposób realizacji, w tym propozycje aktów prawnych: wprowadzenie szeregu rozwiązań prawnych mających na celu poprawienie ściągalności alimentów i poprawę sytuacji dzieci. Formy realizacji: wprowadzenie szeregu rozwiązań prawnych mających na celu poprawienie ściągalności alimentów i poprawę sytuacji dzieci, które nie otrzymują alimentów od zobowiązanego do tego rodzica. 6.4. Wsparcie osób niepełnosprawnych w ramach Programu Operacyjnego Wiedza Edukacja Rozwój (PO WER) Osoby niepełnosprawne i ich rodziny mają możliwość korzystania ze wsparcia oraz efektów projektów mających na celu opracowanie modelowych rozwiązań dotyczących różnych aspektów funkcjonowania społecznego. 1. Rozwój potencjału zawodowego osób z niepełnosprawnościami (Działanie 1.5); 2. Równość szans mężczyzn i kobiet we wszystkich dziedzinach, w tym w dostępie do zatrudnienia, rozwoju, kariery, godzenia życia zawodowego i prywatnego (Działanie 2.1); 3. Wysoka jakość polityki na rzecz włączenia społecznego i zawodowego osób niepełnosprawnych (Działanie 2.6);

- 62 - 4. Rozwój usług społecznych świadczonych w środowisku lokalnym (Działanie 2.8). Ponadto samorządy oraz organizacje pozarządowe w celu poprawy sytuacji osób niepełnosprawnych mogą korzystać z funduszy europejskich dostępnych w ramach regionalnych programów operacyjnych. 6.5. Zwiększenie dostępności pomocy prawnej, poradnictwa obywatelskiego i edukacji prawnej dla rodzin wychowujących dzieci z niepełnosprawnością Cel działania: zwiększenie dostępności pomocy prawnej, poradnictwa obywatelskiego i edukacji prawnej dla rodzin wychowujących dzieci z niepełnosprawnością. Grupa docelowa: opiekunowie/rodziny dzieci z niepełnosprawnością. Podmioty realizujące: punkty nieodpłatnej pomocy prawnej i nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego. Sposób realizacji, w tym propozycje aktów prawnych: 1. zniesienie kryterium trudnej sytuacji finansowej przy ubieganiu się o pomoc art. 4 ustawy z dnia 5 sierpnia 2015 r. o nieodpłatnej pomocy prawnej, nieodpłatnym poradnictwie obywatelskim oraz edukacji prawnej (Dz. U. z 2021 r. poz. 945), zgodnie z którym nieodpłatna pomoc prawna i nieodpłatne poradnictwo obywatelskie przysługują osobie uprawnionej, która nie jest w stanie ponieść kosztów odpłatnej pomocy prawnej, w tym osobie fizycznej prowadzącej jednoosobową działalność gospodarczą niezatrudniającą innych osób w ciągu ostatniego roku (wymagana nowelizacja ustawy); 2. przyznanie prawa do uzyskania pomocy prawnika lub doradcy poza punktem, a więc w miejscu pobytu; zgodnie z art. 8 ust. 8 ww. ustawy obecnie jedynie osobom ze znaczną niepełnosprawnością ruchową, które nie mogą stawić się w punkcie osobiście, oraz osobom doświadczającym trudności w komunikowaniu się, o których mowa w ustawie z dnia 19 sierpnia 2011 r. o języku migowym i innych środkach komunikowania się (Dz. U. z 2017 r. poz. 1824), może być udzielana nieodpłatna pomoc prawna lub świadczone nieodpłatne poradnictwo obywatelskie, także poza punktem albo za pośrednictwem środków porozumiewania się na odległość (wymagana nowelizacja ustawy); 3. udzielanie nieodpłatnej pomocy prawnej lub świadczenie nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego kobiecie, która jest w ciąży, oraz dzieciom z niepełnosprawnościami, a także ich rodzinom odbywa się poza kolejnością (działanie nie wymaga zmiany ustawy); 4. wytypowanie w ramach systemu NPPiPO wyspecjalizowanych dyżurów prawników i doradców obywatelskich celem udzielenia zdalnie pilnych porad tej kategorii beneficjentów (działanie nie wymaga zmiany ustawy); 5. uwzględnienie w ramach art. 3b ww. ustawy działań edukacyjnych zmierzających do zwiększenia świadomości prawnej społeczeństwa, w tym wiedzy o dostępnych modelach systemu wsparcia dzieci z niepełnosprawnościami oraz ich rodzin (wymagana nowelizacja ustawy); 6. uwzględnienie w harmonogramie szkoleń i kursów doszkalających z zakresu poradnictwa obywatelskiego takich zajęć, które uwzględniałyby tematykę systemu wsparcia dzieci z niepełnosprawnościami oraz ich rodzin (wymagana nowelizacja ustawy). Formy realizacji: nowelizacja ustawy z dnia 5 sierpnia 2015 r. o nieodpłatnej pomocy prawnej, nieodpłatnym poradnictwie obywatelskim oraz edukacji prawnej.

- 63 - SPOSÓB WYKONYWANIA ZADAŃ W RAMACH PROGRAMU Koordynatorem Programu jest minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego, który w ramach zadań: – prowadzi bieżący monitoring realizacji Programu wraz z oceną stosowanych instrumentów, – prowadzi bieżącą ocenę aktualnej sytuacji objętej celami Programu, – inicjuje zmiany w Programie w zakresie celów szczegółowych, jak i stosowanych instrumentów, – sporządza sprawozdania z realizacji Programu. Monitoring realizacji Programu jest realizowany przez ministrów oraz wojewodów, zgodnie z właściwością Monitoring realizowany przez właściwych ministrów polega na: – zbieraniu informacji o realizacji Programu oraz dokonywaniu bieżącej oceny instrumentów, – przekazywaniu zbiorczych, kompleksowych informacji o Programie, jak i sytuacji w obszarach objętych celami Programu do koordynatora. Monitoring realizowany przez wojewodów polega na: – udzielaniu wyjaśnień i informacji o Programie i sposobach jego realizacji, – zbieraniu informacji o realizacji Programu oraz dokonywaniu bieżącej oceny instrumentów, – przekazywaniu informacji o Programie, jak i sytuacji w obszarach objętych celami Programu do podmiotu odpowiedzialnego za dane działanie Programu.

- 64 -

Załącznik nr 1 PDF ↗

Struktura tej części nie została zweryfikowana.

do Programu Załącznik 1. Zasoby instytucjonalne I. OPIEKA ZDROWOTNA 1. Kadra medyczna Jednym z zasadniczych elementów systemu opieki zdrowotnej są jego pracownicy. Istotna jest zarówno liczba osób uprawnionych do wykonywania zawodu, jak i liczba osób faktycznie pracujących w ochronie zdrowia, a także ich kwalifikacje. Zgodnie z danymi Banku Danych Lokalnych Głównego Urzędu Statystycznego (BDL GUS) w 2019 r. prawo wykonywania zawodu posiadało 150,9 tys. lekarzy (wzrost o 7% w porównaniu do 2014 r. – 141,4 tys. lekarzy), 42,8 tys. lekarzy dentystów (w 2014 r. – 40,1 tys. lekarzy dentystów, wzrost o 7%), 299,6 tys. pielęgniarek (w 2014 r. – 282,5 tys. pielęgniarek, wzrost o 6%), 39,0 tys. położnych (w 2014 r. – 35,5 tys. położnych, wzrost o 10%), 36,1 tys. farmaceutów (w 2014 r. – 31,4 tys. farmaceutów, wzrost o 15%) i 16,7 tys. diagnostów laboratoryjnych (w 2014 r. – 14,7 tys., wzrost o ok. 14%)14) . W zakresie rozmieszczenia przestrzennego kadry medycznej pracującej bezpośrednio z pacjentem występowały znaczne różnice między województwami. W 2019 r. liczba lekarzy przypadająca na 10 tys. ludności wahała się od 15,1 w województwie wielkopolskim do 28,5 w województwie opolskim. Liczba pielęgniarek na 10 tys. mieszkańców nadal była najmniejsza w województwie wielkopolskim – 40,3, natomiast największa w województwie świętokrzyskim – niemal 69,2. Wykres 23. Lekarze i pielęgniarki pracujący na 10 tys. ludności według województw w 2019 r. Źródło: BDL GUS. 14) BDL GUS; Zdrowie i ochrona zdrowia w 2019 r., Główny Urząd Statystyczny, Kraków 2020, str. 38. 24,0 22,1 25,2 24,5 23,9 27,6 24,9 25,4 28,5 20,1 21,6 22,1 27,4 20,4 21,8 15,1 69,2 67,5 66,4 60,7 59,8 59,2 59,2 58,5 55,7 55,6 53,1 52,3 52,2 50,4 43,5 40,3 0,0 10,0 20,0 30,0 40,0 50,0 60,0 70,0 80,0 Świętokrzyskie Podkarpackie Lubelskie Śląskie Małopolskie Mazowieckie Podlaskie Kujawsko- Pomorskie Łódzkie Opolskie Warmińsko- Mazurskie Dolnośląskie Zachodniopomorskie Lubuskie Pomorskie Wielkopolskie lekarze pielęgniarki

- 65 - 2. Stacjonarna opieka zdrowotna Szpitale ogólne W 2019 r. w Polsce funkcjonowało 890 szpitali ogólnych (spadek o 9% w stosunku do 2014 r. – 979 szpitali ogólnych), które dysponowały 166,8 tys. łóżkami (spadek o 11% w porównaniu do 2014 r. – 188,1 tys. łóżek), z których w ciągu roku skorzystało blisko 7,5 mln pacjentów (w 2014 r. – 7,9 mln pacjentów). Wskaźnik liczby łóżek na 10 tys. ludności wyniósł 43,5 (w 2014 r. – 48,9), a na jedno łóżko przypadało przeciętnie 205 osób (w 2019 r. – 230 osób). Najwięcej łóżek szpitalnych było w województwie mazowieckim (24,0 tys. łóżek, tj. 14,4% wszystkich łóżek) i śląskim (23,3 tys. łóżek, tj. 14,0%). Najmniej łóżek odnotowano w województwie opolskim – 3,8 tys., tj. 2,3% i lubuskim – 4,0 tys., co stanowiło 2,4% wszystkich łóżek. Przy czym największa dostępność łóżek szpitalnych występuje w województwie śląskim, gdzie w 2019 r. na 10 tys. ludności przypadało 51,6 łóżek szpitalnych, a najmniejsza w województwach: pomorskim (36,0 łóżek na 10 tys. ludności), wielkopolskim (37,4), opolskim (39,1) i lubuskim (39,3). Wykres 24. Liczba szpitali ogólnych i łóżek w szpitalach według województw w 2019 r. Źródło: BDL GUS. Zakłady stacjonarnej opieki psychiatrycznej Wśród zakładów stacjonarnej całodobowej opieki psychiatrycznej wyróżniamy: szpitale psychiatryczne, ośrodki leczenia odwykowego alkoholowego, ośrodki rehabilitacyjne dla uzależnionych od substancji psychoaktywnych, zakłady MONAR, zakłady opiekuńczo-lecznicze i pielęgnacyjno-opiekuńcze typu psychiatrycznego oraz krajowe i regionalne ośrodki psychiatrii sądowej. Opieka psychiatryczna jest realizowana także na oddziałach psychiatrycznych i terapii uzależnień w szpitalach ogólnych15) . W 2019 r. na terenie kraju funkcjonowało 61 szpitali psychiatrycznych, (w 2014 r. – 49) dysponujących 17,8 tys. łóżek (w 2014 r. – 17,7 tys.). Z leczenia stacjonarnego skorzystało 195,1 tys. pacjentów, o 3,2% (6,4 tys. osób) mniej niż w 2014 r. Szpitalna opieka psychiatryczna realizowana była także w szpitalach ogólnych na 159 oddziałach psychiatrycznych (w 2014 r. – 141) i 46 oddziałach terapii uzależnień (w 2014 r. – 44). W oddziałach tych dostępnych było łącznie, podobnie jak w 2014 roku, 6,8 tys. łóżek, 15) Por. Zdrowie i ochrona zdrowia w 2019 r., str. 66. 24,0 23,3 13,8 13,2 13,1 11,5 10,0 9,3 8,9 8,4 6,9 6,2 5,3 5,1 4,0 3,8 112 136 73 84 59 63 46 41 40 44 44 39 24 32 24 29 0 30 60 90 120 150 0,0 10,0 20,0 30,0 40,0 Mazowieckie Śląskie Małopolskie Dolnośląskie Wielkopolskie Łódzkie Lubelskie Podkarpackie Kujawsko- Pomorskie Pomorskie Zachodniopomorskie Warmińsko- Mazurskie Świętokrzyskie Podlaskie Lubuskie Opolskie Liczba szpitali Liczba łóżek (w tys.) łóżka w szpitalach (w tys.) szpitale

- 66 - z których skorzystało 84,6 tys. pacjentów (o 1,0%, tj. 0,8 tys. mniej niż w 2014 r.), przy czym pacjenci oddziałów psychiatrycznych stanowili zdecydowaną większość (79,3%). Kolejnym rodzajem placówek opieki całodobowej przeznaczonych dla osób z problemami psychicznymi są ośrodki rehabilitacyjne dla uzależnionych od substancji psychoaktywnych oraz zakłady MONAR. W 2019 r. dysponowały one łącznie 2,4 tys. łóżek (w 2014 r. – 2,5 tys. łóżek), z których skorzystało 8,4 tys. osób uzależnionych (w 2014 r. – 9,0 tys. osób). W 2019 r. struktura łóżek zakładów opieki psychiatrycznej wskazuje, że 70,9% (24,5 tys.) łóżek było przeznaczonych na psychiatryczną opiekę szpitalną (szpitale psychiatryczne oraz oddziały psychiatryczne i terapii uzależnień). Łóżka przeznaczone na psychiatryczną opiekę długoterminową (zakłady opiekuńczo-lecznicze i pielęgnacyjno-opiekuńcze) stanowiły 17,3% (6,0 tys.) łóżek, a placówki dla pacjentów uzależnionych (ośrodki leczenia odwykowego, ośrodki rehabilitacyjne dla uzależnionych od substancji psychoaktywnych, zakłady MONAR) dysponowały 11,0% (3,8 tys.) łóżek. Stacjonarna opieka długoterminowa i hospicyjno-paliatywna a) stacjonarna opieka długoterminowa Stacjonarna opieka długoterminowa jest formą systemu opieki zdrowotnej, która odgrywa coraz ważniejszą rolę wobec postępującego procesu starzenia się społeczeństwa. Zakładami opieki długoterminowej są: zakłady opiekuńczo-lecznicze oraz pielęgnacyjno-opiekuńcze o profilu ogólnym i zakłady opiekuńczo-lecznicze i pielęgnacyjno-opiekuńcze o profilu psychiatrycznym. W 2019 r. funkcjonowało łącznie 599 tego typu zakładów, tj. o 10,3% więcej niż w 2014 r. (543 zakładów). Baza łóżkowa zakładów opiekuńczo-leczniczych i pielęgnacyjno-opiekuńczych o charakterze ogólnym i psychiatrycznym wyniosła na koniec 2019 r. 34,7 tys., o 15,1% (4,5 tys. łóżek) więcej niż w 2014 r. Opieką stacjonarną objęto łącznie 62,6 tys. osób, o 6,6% więcej niż w 2014 r. Z opieką długoterminową często łączona jest inna forma opieki jaką jest opieka hospicyjno-paliatywna. b) hospicja i oddziały opieki paliatywnej W 2019 r. w Polsce funkcjonowało 115 hospicjów (w 2014 r. – 73 hospicja, wzrost o 58%) z 2288 łóżkami (w 2014 r. – 1334 łóżek, wzrost o 72%). Wykres 25. Liczba hospicjów i łóżek w hospicjach według województw w 2019 r. Źródło: BDL GUS. 306 293 246 228 209 188 150 124 109 107 82 61 57 52 45 31 14 13 11 8 12 9 9 6 7 7 4 3 4 2 3 3 -4 1 6 11 16 0 100 200 300 400 Mazowieckie Podkarpackie Śląskie Małopolskie Pomorskie Dolnośląskie Świętokrzyskie Zachodniopomorskie Wielkopolskie Lubelskie Opolskie Warmińsko- Mazurskie Lubuskie Kujawsko- Pomorskie Łódzkie Podlaskie liczba hospicjów liczba łóżek łóżka hospicja

- 67 - W przypadku oddziałów opieki paliatywnej w 2019 r. odnotowano spadek ich liczby do 39 (o 30 oddziałów mniej niż w 2014 r.) i liczby łóżek – do 669 (w 2014 r. – 1157 łóżek). Wykres 26. Liczba oddziałów opieki paliatywnej i łóżek według województw w 2019 r. Źródło: BDL GUS. Z hospicjów skorzystało 22,5 tys. pacjentów (wzrost o 40% w stosunku do 2014 r. – 16,1 tys. pacjentów), natomiast z oddziałów opieki paliatywnej – 9,2 tys. pacjentów (spadek o 48% w stosunku do 2014 r.). Perinatalna opieka paliatywna Świadczenia opieki paliatywnej i hospicyjnej to wszechstronna, całościowa opieka i leczenie objawowe świadczeniobiorców chorujących na nieuleczalne, niepoddające się leczeniu przyczynowemu, postępujące, ograniczające życie choroby. Perinatalna opieka paliatywna zapewnia:  wsparcie rodzicom dziecka, w tym będącego w fazie prenatalnej,  opiekę nastawioną na zapewnienie komfortu i ochronę przed uporczywą terapią noworodkom z ciężkim i nieodwracalnym upośledzeniem albo nieuleczalną chorobą zagrażającą życiu, które powstały w prenatalnym okresie rozwoju dziecka lub w czasie porodu. Opiekę sprawuje lekarz oraz psycholog. Po 28 dniach opieki perinatalnej jest możliwość kontynuowania opieki w hospicjum domowym albo w hospicjum stacjonarnym. W latach 2018–2020 systematycznie wzrastała liczba pacjentów korzystających ze świadczeń w ramach działalności hospicjów perinatalnych. Tabela 5. Liczba pacjentów korzystających z perinatalnej opieki paliatywnej w latach 2018–2020 Rok realizacji Liczba świadczeniodawców Liczba pacjentów/rodziców* 2018 10 295 2019 16 476 2020 16 501 * Świadczeniem objęci mogą być rodzice i dziecko w ramach jednego ryczałtu; oznacza to, że w ramach jednego świadczenia może korzystać od 1 do 3 świadczeniobiorców. Źródło: Dane Ministerstwa Zdrowia, NFZ, stan na dzień 16 lipca 2021 r. Świadczenia w ramach perinatalnej opieki hospicyjnej udziela 16 świadczeniodawców (stan na dzień 16 lipca 2021 r.). 144 134 112 83 52 30 23 21 20 18 14 9 9 7 6 7 4 4 3 1 1 1 1 1 2 1 0 0 0 0 1 2 3 4 5 6 7 0 20 40 60 80 100 120 140 160 Wielkopolskie Dolnośląskie Kujawsko- Pomorskie Małopolskie Lubelskie Warmińsko- Mazurskie Śląskie Łódzkie Świętokrzyskie Lubuskie Opolskie Podlaskie Pomorskie Mazowieckie Podkarpackie Zachodniopomorskie liczba oddziałów opieki paliatywnej liczba łóżek łóżka oddziały opieki paliatywnej

- 68 - Tabela 6. Podmioty świadczące perinatalną opiekę paliatywną OW NFZ Nazwa świadczeniodawcy Dolnośląski Wrocławskie hospicjum dla dzieci Stowarzyszenie Medyczne Hospicjum dla dzieci Dolnego Śląska „Formuła Dobra” Lubelski Lubelskie Hospicjum dla dzieci im. Małego Księcia Łódzki Fundacja Gajusz Małopolski Krakowskie Hospicjum dla dzieci imienia Księdza Józefa Tischnera Mazowiecki Warszawskie Hospicjum dla dzieci Opolski NZOZ Domowe Hospicjum dla dzieci w Opolu Podkarpacki Podkarpackie Hospicjum dla dzieci Podlaski Fundacja „Pomóż im” Pomorski Hospicyjny Zakład Opieki Zdrowotnej Hospicjum Pomorze Dzieciom Śląski Zespół Opieki Paliatywnej „Palium” Fundacja Śląskie Hospicjum dla dzieci Świetlikowo Szpital Zakonu Bonifratrów w Katowicach sp. z o.o. Warmińsko-Mazurski Caritas Archidiecezji Warmińskiej Wielkopolski Ginekologiczno-Położniczy Szpital Kliniczny Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu Źródło: Dane Ministerstwa Zdrowia, NFZ, stan na dzień 16 lipca 2021 r. 3. Lecznictwo uzdrowiskowe Lecznictwo uzdrowiskowe jest integralną częścią systemu ochrony zdrowia. Prowadzone jest w zakładach lecznictwa uzdrowiskowego zlokalizowanych na obszarach o szczególnych walorach geologiczno-klimatycznych wydzielonych w celu wykorzystania i ochrony znajdujących się tam naturalnych surowców leczniczych. W Polsce jest 45 statutowych obszarów uzdrowiskowych znajdujących się na terenie 13 województw16) . Rozmieszczenie obszarów uzdrowiskowych w Polsce jest nierównomierne w związku ze szczególnymi uwarunkowaniami geologiczno-klimatycznymi tych terenów. Na terenie kraju na koniec 2019 r. odnotowano 271 zakładów lecznictwa uzdrowiskowego (w 2014 r. – 288 zakładów). Wśród zakładów lecznictwa uzdrowiskowego było 49 szpitali uzdrowiskowych (w 2014 r. – 55), 192 sanatoriów (w 2014 r. – 200), 10 przychodni uzdrowiskowych (w 2014 r. – 15), 20 samodzielnych zakładów przyrodoleczniczych obsługujących kompleksy uzdrowiskowe (w 2014 r. – 18) oraz 60 zakładów przyrodoleczniczych funkcjonujących w ramach struktury organizacyjnej szpitali uzdrowiskowych, sanatoriów lub przychodni uzdrowiskowych (w 2014 r. – 80). 16) Por. Zdrowie i ochrona zdrowia w 2019 r., str. 76–77.

- 69 - Wykres 27. Liczba zakładów lecznictwa uzdrowiskowego w Polsce w 2014 i 2019 r. Źródło: BDL GUS. Na koniec 2019 r. placówki lecznictwa uzdrowiskowego dysponowały łącznie 45,3 tys. łóżek (tj. o 3% więcej niż w 2014 r. – 44,0 tys. łóżek). W 2019 r. z leczenia uzdrowiskowego w systemie stacjonarnym i ambulatoryjnym skorzystało łącznie 858,1 tys. osób, o 2,3% więcej niż w 2018 r. i o 10,7% więcej w porównaniu do 2014 r. Większość 91,1% stanowili kuracjusze stacjonarni (782,1 tys. osób), z leczenia ambulatoryjnego skorzystało 75,9 tys. osób17) . W 2019 r. znaczna część polskich kuracjuszy skorzystała z różnych rodzajów dofinansowań do pobytu stacjonarnego. Pomoc ta jest przyznawana na podstawie przepisów o świadczeniach opieki zdrowotnej lub o systemie ubezpieczeń społecznych albo o ubezpieczeniu społecznym rolników, a także, w przypadku osób niepełnosprawnych i ich opiekunów, na podstawie przepisów ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych. Ze środków Narodowego Funduszu Zdrowia dofinansowano 410,7 tys. pobytów stacjonarnych (w 2014 r. – 401,6 tys.), co stanowiło 52,5% osób leczonych stacjonarnie. W ramach programów rehabilitacji leczniczej, finansowanych przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, dofinasowanie otrzymało 43,1 tys. osób (w 2014 r. 44,2 tys. osób), a z Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego skorzystało – 8,1 tys. osób (w 2014 r. – 7,1 tys. osób). Dofinansowanie ze środków PFRON otrzymało 11,1 tys. osób (w 2014 r. – 13,0 tys. osób). Z innych źródeł dofinansowania skorzystało 9,9 tys. osób (w 2014 r. – 4,2 tys. osób), natomiast kuracjusze pełnopłatni stanowili 38,3% (299,2 tys. osób) przebywających w uzdrowiskach (w 2014 r. – 234,8 tys. osób). Stopień przystosowania zakładów lecznictwa uzdrowiskowego do potrzeb osób niepełnosprawnych był zróżnicowany. 17) Por. Zdrowie i ochrona zdrowia w 2019 r., str. 79–80. 200 192 55 49 15 10 18 20 0 50 100 150 200 250 2014 2019 Sanatoria uzdrowiskowe Szpitale uzdrowiskowe Przychodnie uzdrowiskowe Zakłady przyrodolecznicze

- 70 - Wykres 28. Stopień przystosowania zakładów lecznictwa uzdrowiskowego do potrzeb osób niepełnosprawnych w 2019 r. (w %) Źródło: Zdrowie i ochrona zdrowia w 2019 r., str. 88. Najlepiej przystosowane były szpitale uzdrowiskowe, podobnie jak w latach ubiegłych. Spośród nich 98% dysponowało windą (w 2014 r. – 93%), a 96% placówek wskazywało na obecność pochylni, podjazdów czy też platform, ułatwiających wejście do budynku (w 2014 r. – 85%) i taki sam odsetek zakładów (96%) deklarował dostosowane pokoje oraz pokoje z łazienkami (w 2014 r. – 93%). W przypadku sanatoriów – 93% posiadało windy (o 5% więcej niż w 2014 r.), 89% deklarowało posiadanie pochylni, podjazdów czy też platform (o 5% więcej niż w 2014 r.), 88% określiło pomieszczenia (pokoje i pokoje z łazienkami) jako dostosowane (podobnie jak 96 80 98 88 96 94 61 6 2 18 88 79 93 79 89 73 55 10 5 16 40 70 70 60 100 80 50 10 0 20 25 70 95 75 100 95 50 10 0 25 0 20 40 60 80 100 120 Przystosowane pokoje/pokoje z łazienkami Przystosowane łazienki Windy Windy dostosowane dla osób poruszających się na wózkach inwalidzkich Pochylnie/podjazdy/platformy Posadzki antypoślizgowe Drzwi wejściowe automatycznie otwierane Udogodnienia dla słabowidzących i niewidomych Udogodnienia dla niedosłyszących i niesłyszących Inne Szpitale uzdrowiskowe Sanatoria uzdrowiskowe Przychodnie uzdrowiskowe Zakłady przyrodolecznicze

- 71 - w 2014 r.), a ponad połowa badanych placówek (55%) była wyposażona w drzwi wejściowe automatycznie otwierane (o 6% więcej niż w 2014 r.). Większość przychodni uzrowiskowych deklarowało obecność posadzek antypoślizgowych (80%, podobnie jak w 2014 r.), 100% – podjazdów i platform (w 2014 r. – 73%), 40% wskazało na odpowiednie wyposażenie łazienek i pomieszczeń (w 2014 r. – 67%), a 20% (w 2014 r. – 33%) wykazało obecność innych udogodnień. Wszystkie zakłady przyrodolecznicze (w 2014 – 94%) wykazały obecność platform i pochylni, 95% z nich posiadało windy i posadzki antypoślizgowe (w 2014 r. – 83%). Wszystkie zakłady, bez względu na rodzaj, deklarowały stosunkowo niewielką liczbę udogodnień dla osób słabowidzących, niewidomych, a zwłaszcza dla osób niedosłyszących i niesłyszących. Udogodnienia dla osób słabowidzących i niewidomych wykazało 6% szpitali (w 2014 r. – 9%) i 10% sanatoriów (o 5% mniej niż w 2014 r.), a dla niedosłyszących i niesłyszących – odpowiednio 2% i 5%. 4. Ambulatoryjna opieka zdrowotna W końcu 2019 r. w ambulatoryjnej opiece zdrowotnej funkcjonowało ogółem 21,8 tys. przychodni (o 1,8 tys. więcej niż w roku 2014). Wykres 29. Przychodnie w latach 2005–2019 Źródło: BDL GUS; Zdrowie i ochrona zdrowia w 2019 r., str. 95. W 2019 r. odnotowano łącznie 4,4 tys. praktyk lekarskich i stomatologicznych (w 2014 r. – 5,9 tys.), przy czym 81,4% z nich stanowiły praktyki stomatologiczne. W strukturze praktyk lekarskich przeważały indywidualne specjalistyczne praktyki lekarskie – 89% (w 2014 r. – 86,3%), a udziały indywidualnych praktyk lekarskich (niespecjalistycznych) oraz grupowych praktyk lekarskich były na zbliżonym poziomie – odpowiednio 6,1% i 5,0% (w 2014 r. – odpowiednio 8,2% i 5,5%). Nie zmieniła się również znacząco struktura praktyk stomatologicznych. Najczęściej były to indywidualne praktyki stomatologiczne – 58,1% (w 2014 r. – 59%). Ta forma ambulatoryjnej opieki nadal jest bardziej popularna w miastach – 37,1% praktyk stomatologicznych (w 2014 r. – 38,3% ogółu) niż na wsi – 21% praktyk stomatologicznych (w 2014 r. – 20,6% praktyk)18) . 18) Por. Zdrowie i ochrona zdrowia w 2014 r., Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2015, str. 107; Zdrowie i ochrona zdrowia w 2019 r., str. 95. 12,6 13,8 14,6 15,2 16,5 16,9 19,3 19,4 19,5 20,0 20,4 21,3 21,7 21,9 21,8 0 5 10 15 20 25 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019

- 72 - Ogółem w ciągu 2019 r. w ambulatoryjnej opiece zdrowotnej udzielono ponad 331 mln porad (w 2014 r. – 311,8 mln)19) . Spośród wszystkich porad ambulatoryjnych 53,3% udzielono w podstawowej opiece zdrowotnej (w 2014 r. – 52,3%), a 36,1% – w opiece specjalistycznej (w 2014 r. – 36,6%). Liczba porad stomatologicznych wyniosła 34,3 mln (w 2014 r. – 33,8 mln) i stanowiła 10,6% porad ambulatoryjnych (w 2014 r. – 11,1%). Porady udzielone w przychodniach stanowiły 97% wszystkich porad ambulatoryjnych, o 3,6% mniej niż w 2014 r. Stopnień przystosowania jednostek świadczących ambulatoryjną opiekę zdrowotną do potrzeb osób niepełnosprawnych polepsza się z roku na rok, wciąż jednak jest niewystarczający. Spośród ponad 26 tys. jednostek (przychodni i praktyk lekarskich) 9,6% wykazało brak jakichkolwiek udogodnień dla osób niepełnosprawnych (spadek o 5,8% w porównaniu do roku 2014). Poziom dostosowania obiektów jest różny w przypadku przychodni i praktyk lekarskich, wynika to przede wszystkim z wielkości i charakteru lokali, gdzie świadczone są usługi lecznicze. W przypadku przychodni najczęściej występowały udogodnienia dla osób mających ograniczenia w poruszaniu się: toalety przystosowane dla osób niepełnosprawnych (76,2%), pochylnia/podjazd/platforma ułatwiające wejście do budynku – 69,8% (w 2014 r. – 67,9%), windy – 30,4% (w 2014 r. – 27,2%), windy dostosowane dla osób poruszających się na wózkach inwalidzkich – 19,0%, posadzki antypoślizgowe – 29,2% oraz drzwi automatycznie otwierane – 8,9% (w 2014 r. – 8,0%). Udogodnienia dla słabowidzących i niewidomych miało tylko 2,9% przychodni (w 2014 r. – 4,0%). Brak jakichkolwiek udogodnień dla osób niepełnosprawnych zarejestrowano w 7,3% przychodni (w 2014 r. – 11,9%). Jeżeli chodzi o praktyki lekarskie i stomatologiczne – 58,4% z nich deklarowało posiadanie pochylni/podjazdu/ platformy ułatwiających wejście do budynku (w 2014 r. – 55,5%), 53,9% posiadało toalety przystosowane dla osób niepełnosprawnych, tylko 1,0% posiadało udogodnienia dla słabowidzących i niewidomych (w 2014 r. – 2,1%). 21,2% nie posiadało żadnych udogodnień (w 2014 r. – 27,1%)20) . 5. Koordynowana opieka nad kobietą w ciąży na II lub III poziomie opieki perinatalnej Koordynowana opieka nad kobietą w ciąży na II lub III poziomie opieki perinatalnej pozwala na pełno profilową, kompleksową opiekę obejmującą zarówno świadczenia ambulatoryjne, jak i hospitalizację związaną z porodem. W ramach powyższego trybu rozliczania świadczeń szczególną pomoc powinny uzyskać kobiety w przypadku prenatalnego zdiagnozowania wad rozwojowych płodu, ciężkich chorób płodu oraz w sytuacji niepowodzenia położniczego. Dodatkowy akcent został położony na pomoc psychologiczną dla tej grupy pacjentek. Zainteresowanie świadczeniodawców koordynowaną opieką nad kobietą w ciąży systematycznie wzrasta z każdym rokiem realizacji Programu. Liczba świadczeniodawców: w 2017 r. – 17, 2018 r. – 19, 2019 r. – 22, w 2020 r. – 26. Analogicznie zwiększa się liczba kobiet korzystających z opieki koordynowanej. W 2017 r. opieką objęto 23 668 kobiet, natomiast liczba porodów wyniosła: 18 517, w 2018 r. opieką objęto 34 383 kobiet, liczba porodów wynosiła: 28 714, w 2019 r. opieką objęto 37 134 19) Łącznie z poradami i placówkami podległymi resortom MON i MSWiA. W liczbie porad ambulatoryjnych mogą znaleźć się również porady z zakresu służby medycyny pracy, jeżeli przychodnie i praktyki lekarskie świadczyły również takie usługi. Bez praktyk lekarskich świadczących usługi opłacane wyłącznie w ramach środków prywatnych. 20) Por. Zdrowie i ochrona zdrowia w 2014 r., str. 113; Zdrowie i ochrona zdrowia w 2019 r., str. 103.

- 73 - kobiet, natomiast liczba porodów wynosiła: 32 143, w 2020 r. opieką objęto 40 586 kobiet, natomiast leczeniem objęto 3429 noworodków. 6. Diagnostyka i terapia prenatalna w ramach Programu badań prenatalnych Program badań prenatalnych skierowany jest do kobiet w ciąży spełniających co najmniej jedno z następujących kryteriów: wiek matki od 35 lat, wystąpienie w poprzedniej ciąży aberracji chromosomowej płodu lub dziecka, stwierdzenie wystąpienia strukturalnych aberracji chromosomowych u ciężarnej lub u ojca dziecka, stwierdzenie znacznie większego ryzyka urodzenia dziecka dotkniętego chorobą uwarunkowaną monogenowo lub wieloczynnikową, stwierdzenie w czasie ciąży nieprawidłowego wyniku badania USG lub badań biochemicznych wskazujących na zwiększone ryzyko aberracji chromosomowej lub wady płodu. Badania w ramach Programu badań prenatalnych rokrocznie wykonywane są u ponad 100 tys. pacjentek, zapewniając dostępność do badań wszystkim kobietom w okresie ciąży, które wymagają pogłębionej diagnostyki prenatalnej. W 2017 r. ze świadczeń skorzystało 106 986, w 2018 r. – 109 909, w 2019 r. – 108 949, a w 2020 r. – 110 844 świadczeniobiorców. 7. Dziecięca opieka koordynowana Dziecięca opieka koordynowana (DOK) ma na celu wczesne diagnozowanie i leczenie dzieci urodzonych z ciężkimi dysfunkcjami. Ta forma rozliczania świadczeń pozwala sfinansować zintegrowaną opiekę neonatologiczną, wielospecjalistyczną opiekę pediatryczną zgodnie z indywidualnymi wskazaniami oraz programy rehabilitacyjne dla dzieci. Celem świadczenia jest zapewnienie tym dzieciom skoordynowanej opieki poszpitalnej obejmującej specjalistyczne poradnictwo ambulatoryjne. Podmiotem koordynującym opiekę DOK jest poradnia neonatologiczna, będąca w strukturze organizacyjnej szpitala posiadającego oddział neonatologiczny (co najmniej III poziom referencyjny). Wszystkie działania nadzoruje i całością opieki zarządza podmiot koordynujący, co pozwala na udzielanie dziecku bardzo specjalistycznych świadczeń w jednym miejscu i koordynację tej opieki. W związku z niską realizacją DOK przez świadczeniodawców, aktualnie trwa reocena obecnie funkcjonującego świadczenia dziecięcej opieki koordynowanej pod kątem wyodrębnienia w niej części dedykowanej dzieciom urodzonym przedwcześnie oraz części dedykowanej dzieciom z wadami wrodzonymi. Działanie to pozwoli na zróżnicowanie zakresu świadczeń w zależności od indywidualnych potrzeb z uwzględnieniem przyczyny objęcia opieką w ramach DOK. Tabela 7. Dziecięca opieka koordynowana w latach 2017–2020 Rok realizacji Liczba świadczeniodawców Liczba dzieci, które objęto wsparciem 2017 6 280 2018 8 521 2019 7 540 2020 6 586 Źródło: Dane Ministerstwa Zdrowia, NFZ, stan na dzień 16 lipca 2021 r.

- 74 - 8. Odżywianie mlekiem kobiecym noworodków i niemowląt Aktualnie na terenie kraju funkcjonuje 16 banków mleka kobiecego, w tym 13, które były finansowane w ramach Programu polityki zdrowotnej służącemu wykonaniu programu kompleksowego wsparcia dla rodzin „Za życiem” na lata 2017–2021. Liczba dzieci żywionych mlekiem z banku mleka kobiecego, które powstały w ramach programu lub funkcjonujące, które korzystały z finansowania sprzętu stanowiącego wyposażenie banku mleka kobiecego, objęły żywieniem mlekiem kobiecym: – w 2017 r. – 46 dzieci, – w 2018 r. – 1551 dzieci, – w 2019 r. – 3301 dzieci, – w 2020 r. – 4035 dzieci. 9. Wczesna rehabilitacja w ramach dziecięcej opieki koordynowanej Wczesna rehabilitacja w ramach dziecięcej opieki koordynowanej (DOK) jest realizowana jako produkt: „5.10.00.0000126 – osobodzień w ośrodku/oddziale dziennym w rehabilitacji dzieci w ramach DOK (Zarządzenie Nr 178/2019/DSOZ z dnia 31.12.2019 r. w sprawie warunków zawierania i realizacji umów o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej przez podmioty realizujące świadczenia koordynowanej opieki nad kobietą i dzieckiem, w związku z przepisami ustawy „Za życiem”). Wczesna rehabilitacja dzieci realizowana jest w ramach zakresu świadczeń rehabilitacji dzieci z zaburzeniami wieku rozwojowego w oddziale/ ośrodku dziennym, jako odrębny produkt rozliczeniowy 5.11.02.9000061 – osobodzień w ośrodku/ oddziale dziennym w rehabilitacji dzieci uprawnionych na podstawie ustawy o wsparciu kobiet w ciąży i rodzin „Za życiem”. Jest to produkt wspomagający w ramach dziecięcej opieki koordynowanej (DOK), w której dziecko ze zdiagnozowanym upośledzeniem powstałym w wieku prenatalnym objęte opieką neonatologiczną ma kompleksową opiekę, w tym rehabilitację. Z uwagi na lokalizacje ośrodków, które zawarły umowy na realizację DOK, nie zawsze możliwa jest rehabilitacja tych dzieci bezpośrednio w danym ośrodku. Względy ekonomiczne rodziców i większa dostępność do tego typu świadczeń jest możliwa przez ten produkt rozliczeniowy, który został stworzony i dedykowany tej grupie pacjentów oraz dodany do zakresu rehabilitacji dzieci z zaburzeniami wieku rozwojowego w ramach umów w rodzaju rehabilitacja lecznicza: – w 2017 r. – liczba dzieci do 3. roku życia objętych rehabilitacją w ramach dziecięcej opieki koordynowanej DOK – 20, – w 2018 r. – z rehabilitacji skorzystało 555 dzieci, – w 2019 r. – z rehabilitacji w ośrodku/oddziale dziennym w rehabilitacji dzieci uprawnionych na podstawie ustawy z dnia 4 listopada 2016 r. o wsparciu kobiet w ciąży i rodzin „Za życiem” skorzystało 188 dzieci, – w 2020 r. – liczba dzieci do 3. roku życia objętych rehabilitacją w ramach dziecięcej opieki koordynowanej DOK: 214, z rehabilitacji leczniczej dzieci z zaburzeniami wieku rozwojowego w oddziale/ ośrodku dziennym skorzystało 231 dzieci.

- 75 - II. EDUKACJA 1. Wczesne wspomaganie rozwoju dzieci Wczesne wspomaganie rozwoju dzieci organizuje się od chwili wykrycia niepełnosprawności do rozpoczęcia nauki w szkole, na podstawie opinii wydanej przez zespół orzekający działający w publicznej poradni psychologiczno-pedagogicznej, w tym publicznej poradni specjalistycznej, zgodnie z art. 127 ust. 10 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe. Zespoły wczesnego wspomagania rozwoju dzieci mogą być tworzone w publicznych i niepublicznych: przedszkolach i szkołach podstawowych, w tym specjalnych, innych formach wychowania przedszkolnego, specjalnych ośrodkach szkolno-wychowawczych, specjalnych ośrodkach wychowawczych, ośrodkach rewalidacyjno-wychowawczych oraz poradniach psychologiczno-pedagogicznych, w tym poradniach specjalistycznych, zgodnie z art. 127 ust. 5 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe, które dysponują środkami dydaktycznymi i sprzętem niezbędnym do prowadzenia wczesnego wspomagania rozwoju dziecka. Organizację pracy tych zespołów określają przepisy rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 24 sierpnia 2017 r. w sprawie organizowania wczesnego wspomagania rozwoju dzieci (Dz. U. poz. 1635). Zajęcia wczesnego wspomagania rozwoju dziecka są organizowane przez jeden zespół działający w jednostce systemu oświaty. Przepisy uwzględniają możliwość realizacji zajęć wczesnego wspomagania rozwoju dziecka w kilku zespołach na podstawie porozumienia, zgodnie z art. 127 ust. 8 i 9 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe. Porozumienie określa m.in. podmiot zobowiązany do przekazywania do SIO danych o zajęciach wczesnego wspomagania organizowanych dla tego dziecka, zgodnie z przepisami o systemie informacji oświatowej. Szczegółowe dane dotyczące wieku dzieci i typu jednostki organizacyjnej realizującej zajęcia wczesnego wspomagania rozwoju dziecka przedstawia poniższa tabela. Tabela 8. Wczesne wspomaganie rozwoju dzieci według wieku dzieci i typu jednostki organizacyjnej w 2020 r. typ jednostki wiek razem mniej niż 1 1 2 3 4 5 6 7 8 9 przedszkole 15 217 561 2 086 3 670 4 600 4 678 1 742 556 0 18 125 szkoła podstawowa 19 125 299 584 790 1 124 1 471 646 191 2 5 251 poradnia psychologicznopedagogiczna 181 836 1 488 2 468 3 684 4 238 4 577 1 294 301 1 19 068 poradnia specjalistyczna 57 246 277 357 465 489 512 136 32 1 2 572 specjalny ośrodek wychowawczy 0 1 7 7 3 15 20 3 1 0 57 specjalny ośrodek szkolno-wychowawczy 35 279 505 878 1 225 1 474 1 655 764 336 4 7 155 ośrodek rewalidacyjnowychowawczy 56 247 330 496 678 701 785 313 114 2 3 722 zespół wychowania przedszkolnego 0 0 0 0 0 4 2 0 0 0 6 punkt przedszkolny 2 45 123 352 559 661 578 275 97 2 2 694 razem 365 1 996 3 590 7 228 11 074 13 306 14 278 5 173 1 628 12 58 650 Źródło: MEiN, dane SIO, stan na dzień 30 września 2020 r.

- 76 - W 2020 r. zajęciami wczesnego wspomagania rozwoju było objętych 58 650 dzieci, w tym w największej liczbie w poradniach psychologiczno-pedagogicznych – 19 068 (co stanowiło 32,5% ogółu), następnie w przedszkolach – 18 125 (31%), w specjalnych ośrodkach szkolno-wychowawczych – 7155 (12,2%), w szkołach podstawowych – 5251 (9%), w ośrodkach rewalidacyjno-wychowawczych – 3722 (6%), w punkcie przedszkolnym – 2694 (4,6%), w poradniach specjalistycznych – 2572 (4,4%), w specjalnych ośrodkach wychowawczych – 57 (0,1%). W najmniejszej liczbie – tylko 6 dzieci (0,01%) objęto zajęciami wczesnego wspomagania rozwoju w zespołach wychowania przedszkolnego21) . 2. Wychowanie przedszkolne W 2020 r. wychowaniem przedszkolnym w placówkach wychowania przedszkolnego objętych było 1 420 353 dzieci w wieku od 2,5 roku życia do 7 lat i powyżej. W zależności od miejsca realizacji wychowania przedszkolnego było to: 1) w przedszkolach – 1 150 633 dzieci (co stanowiło 81% ogółu); 2) w oddziałach przedszkolnych funkcjonujących w szkołach podstawowych – 240 705 dzieci (17%); 3) w punktach przedszkolnych – 27 984 dzieci (2%); 4) w zespołach wychowania przedszkolnego – 1 031 dzieci (0,07%). W placówkach wychowania przedszkolnego było 42 345 dzieci posiadających orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego wydane ze względu na niepełnosprawność, co stanowiło 3% z ogólnej liczby dzieci objętych wychowaniem przedszkolnym w jednostkach systemu oświaty. Rozkład liczbowy dzieci z orzeczeniem o potrzebie kształcenia specjalnego w placówkach wychowania przedszkolnego kształtował się następująco:  największą grupę stanowiły dzieci uczęszczające do przedszkoli – 33 546 (co stanowiło 79%),  następnie w oddziałach przedszkolnych zorganizowanych w szkołach podstawowych – 5017 (12%),  w punktach przedszkolnych – 3773 (9%),  w zespołach wychowania przedszkolnego – 9 dzieci (0,02%). Biorąc pod uwagę rodzaj niepełnosprawności, w wychowaniu przedszkolnym największą grupę stanowiły dzieci z autyzmem, w tym z zespołem Aspergera – 17 112 (co stanowiło 40%). Następne grupy to dzieci:  z niepełnosprawnością ruchową, w tym z afazją – 11 292 (27%),  z niepełnosprawnościami sprzężonymi – 7438 (17%),  z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu lekkim – 2696 (6,4%), 21) Informacja Rządu Rzeczypospolitej Polskiej o działaniach podejmowanych w 2020 r. na rzecz realizacji postanowień uchwały Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 1 sierpnia 1997 r. Karta Praw Osób Niepełnosprawnych, Warszawa 2021, str. 86.

- 77 -  słabosłyszące – 1376 (3%),  z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym – 1142 (2,7%),  słabowidzące – 843 (2%),  niesłyszące – 352 (0,8%),  z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu znacznym – 66 (0,1%). Najmniejszą grupę stanowiły dzieci niewidome – 28 (0,07%). Tabela 9. Liczba dzieci posiadających orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego według rodzajów niepełnosprawności w placówkach wychowania przedszkolnego w 2020 r. typ jednostki liczba placówek liczba dzieci ogółem liczba dzieci posiadających orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego z niepełnosprawnościami sprzężonymi niewidomi słabowidzący niesłyszący słabosłyszący z niepełnosprawnością intelektualną stopniu lekkim z niepełnosprawnością intelektualną stopniu umiarkowanym z niepełnosprawnością intelektualną stopniu znacznym z niepełnosprawnością ruchową tym z afazją z autyzmem, tym z zespołem Aspergera razem przedszkole 13 196 1 150 633 5 788 18 712 269 1 133 2 009 858 53 9 641 13 065 33 546 oddział przedszkolny w szkole podstawowej 7 582 240 705 880 10 120 69 204 585 222 10 1 220 1 697 5 017 zespół wychowania przedszkolnego 63 1 031 2 0 1 0 0 1 0 0 2 3 9 punkt przedszkolny 1 472 27 984 768 0 10 14 39 101 62 3 429 2 347 3 773 razem 22 313 1 420 353 7 438 28 843 352 1 376 2 696 1 142 66 11 292 17 112 42 345 Źródło: MEiN, dane SIO, stan na dzień 30 września 2020 r. 3. Kształcenie specjalne W 2020 r. w systemie oświaty funkcjonowało 21 039 szkół różnego typu i rodzaju, w tym:  17 374 (82,6%) szkół ogólnodostępnych, bez oddziałów specjalnych i bez oddziałów integracyjnych,  2058 (9,8%) szkół specjalnych,  1359 (6,5%) szkół ogólnodostępnych z oddziałami integracyjnymi,  91 (0,4%) szkół integracyjnych,  87 (0,4%) szkół ogólnodostępnych z oddziałami specjalnymi,  70 (0,3%) szkół ogólnodostępnych z oddziałami specjalnymi i oddziałami integracyjnymi.

- 78 - W ww. szkołach naukę pobierało 4 627 414 uczniów. W największej liczbie, bo 3 940 173 uczniów (co stanowiło 85,1% ogółu) w szkołach ogólnodostępnych bez oddziałów specjalnych i bez oddziałów integracyjnych. Następnie:  547 414 uczniów (11,8%) w szkołach ogólnodostępnych bez oddziałów specjalnych, z oddziałami integracyjnymi,  75 829 uczniów (1,6%) w szkołach specjalnych,  26 698 uczniów (0,6%) w szkołach ogólnodostępnych z oddziałami specjalnymi i oddziałami integracyjnymi,  25 907 uczniów (0,6%) w szkołach ogólnodostępnych z oddziałami specjalnymi, bez oddziałów integracyjnych. W szkołach integracyjnych uczyło się 11 393 uczniów (0,2%). We wszystkich typach i rodzajach szkół naukę pobierało 176 039 uczniów niepełnosprawnych posiadających orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego. Największa liczba uczniów niepełnosprawnych uczęszczała do szkół ogólnodostępnych – 109 378 uczniów (co stanowiło 62% wszystkich uczniów niepełnosprawnych), w tym:  72 157 uczniów do szkół ogólnodostępnych bez oddziałów specjalnych i bez oddziałów integracyjnych,  29 484 uczniów do szkół ogólnodostępnych z oddziałami integracyjnymi,  3070 uczniów do szkół ogólnodostępnych z oddziałami specjalnymi i z oddziałami integracyjnymi,  1785 uczniów do szkół ogólnodostępnych z oddziałami specjalnymi. Do szkół specjalnych uczęszczało 63 779 uczniów (36%), a do szkół integracyjnych 2882 uczniów (1,6%). Biorąc pod uwagę rodzaje niepełnosprawności obecnie dominującym rodzajem niepełnosprawności jest autyzm, w tym zespół Aspergera – dotyczy 73 952 uczniów (co stanowi 42% wszystkich uczniów niepełnosprawnych). W ostatnich latach była to niepełnosprawność intelektualna w stopniu lekkim, dotycząca obecnie 67 774 uczniów (38,5%), a następnie:  49 946 uczniów z niepełnosprawnościami sprzężonymi (28%),  36 539 uczniów z niepełnosprawnością ruchową, w tym z afazją (20,1%),  18 156 uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym (10%),  17 338 uczniów słabosłyszących (9,8%),  13 857 uczniów słabowidzących (7,9%),  2451 uczniów niesłyszących (1,4%),  2256 uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu znacznym (1,3%),  266 uczniów niewidomych (0,1%)22) . 22) Szczegółowe dane dotyczące liczby uczniów niepełnosprawnych z podziałem na niepełnosprawności w poszczególnych typach i rodzajach szkół zostały przedstawione w tabelach nr 6–12 w załączniku nr 3 do Informacji Rządu Rzeczypospolitej Polskiej o działaniach podejmowanych w 2020 r. na rzecz realizacji postanowień uchwały Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 1 sierpnia 1997 r. Karta Praw Osób Niepełnosprawnych.

- 79 - 4. Edukacja dzieci i młodzieży z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu głębokim Dzieci i młodzież z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu głębokim obowiązek rocznego przygotowania przedszkolnego, obowiązek szkolny lub obowiązek nauki spełniają przez udział w zajęciach rewalidacyjno-wychowawczych, organizowanych na podstawie orzeczenia o potrzebie zajęć rewalidacyjno-wychowawczych. Orzeczenie to wydawane jest przez zespół orzekający działający w publicznej poradni psychologiczno-pedagogicznej, w tym w publicznej poradni specjalistycznej, zgodnie z przepisami art. 127 ust. 10 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe. W 2020 r. zajęciami rewalidacyjno-wychowawczymi objętych było łącznie 8173 osób, w tym 1232 osób realizowało te zajęcia w formie indywidualnej, a 6941 osób w formie zespołowej. Najwięcej osób uczestniczyło w zajęciach rewalidacyjno-wychowawczych zorganizowanych w szkołach podstawowych (3210 osób), w ośrodkach rewalidacyjno-wychowawczych – 2757 osób, a w specjalnych ośrodkach szkolno-wychowawczych – 1995 osób. Najmniej osób uczestniczyło w zajęciach zorganizowanych w liceach ogólnokształcących (4 osoby)23) . Tabela 10. Liczba osób z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu głębokim, którym zorganizowano zajęcia rewalidacyjno-wychowawcze indywidualne lub zespołowe w 2020 r. jednostka systemu oświaty liczba uczestników zajęć rewalidacyjno-wychowawczych indywidualnych zespołowych razem przedszkole 71 63 134 szkoła podstawowa 999 2 211 3 210 liceum ogólnokształcące 2 2 4 szkoła specjalna przysposabiająca do pracy 10 40 50 poradnia psychologiczno-pedagogiczna 3 10 13 specjalny ośrodek szkolno-wychowawczy 82 1 913 1 995 ośrodek rewalidacyjno-wychowawczy 57 2 700 2 757 punkt przedszkolny 8 2 10 razem 1 232 6 941 8 173 Źródło: MEiN, dane SIO, stan na dzień 30 września 2020 r. 5. Poradnie psychologiczno-pedagogiczne W roku szkolnym 2019/2020 zajęciami specjalistycznymi i zajęciami dydaktyczno-wyrównawczymi z zakresu pomocy psychologiczno-pedagogicznej objęto łącznie 1 326 692 uczniów, w tym 940 253 uczniów zajęciami specjalistycznymi i 386 439 uczniów zajęciami dydaktyczno-wyrównawczymi. Największa liczba uczniów została objęta wsparciem w szkołach podstawowych – 955 783. Zajęcia dydaktyczno-wyrównawcze organizowane były dla 386 439 uczniów. Zajęcia logopedyczne organizowane były dla 381 458 uczniów, zajęcia korekcyjno-kompensacyjne dla 277 390 uczniów, natomiast zajęcia rozwijające kompetencje emocjonalno-społeczne dla 148 188, a inne zajęcia o charakterze terapeutycznym dla 133 217 uczniów. 23) Informacja Rządu Rzeczypospolitej Polskiej o działaniach podejmowanych w 2020 r. na rzecz realizacji postanowień uchwały Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 1 sierpnia 1997 r. Karta Praw Osób Niepełnosprawnych, str. 93–94.

- 80 - Tabela 11. Liczba dzieci i młodzieży korzystających z zajęć specjalistycznych z zakresu pomocy psychologiczno-pedagogicznej w szkołach dla dzieci lub młodzieży i placówkach systemu oświaty w 2020 r. jednostka systemu oświaty liczba uczniów objętych zajęciami specjalistycznymi i zajęciami dydaktycznowyrównawczymi zajęcia korekcyjnokompensacyjne zajęcia logopedyczne zajęcia rozwijające kompetencje emocjonalnospołeczne inne zajęcia charakterze terapeutycznym zajęcia dydaktycznowyrównawcze ogółem przedszkole 28 346 159 304 20 234 26 316 0 234 200 szkoła podstawowa 235 157 214 307 83 954 81 149 341 216 955 783 liceum ogólnokształcące 5 605 539 19 070 8 764 18 599 52 577 technikum 4 204 336 14 732 7 092 19 103 45 467 szkoła policealna 29 10 28 67 24 158 szkoła specjalna przysposabiająca do pracy 1 233 2 430 1 859 2 833 296 8 651 ogólnokształcąca szkoła muzyczna I stopnia 157 248 318 128 463 1 314 ogólnokształcąca szkoła muzyczna II stopnia 39 3 323 108 48 521 ogólnokształcąca szkoła sztuk pięknych 19 1 45 67 151 283 liceum sztuk plastycznych 53 7 672 99 451 1 282 zespół wychowania przedszkolnego 12 76 2 1 0 91 punkt przedszkolny 329 3 204 822 1 256 0 5 611 szkoła muzyczna I stopnia 0 0 0 0 271 271 szkoła muzyczna II stopnia 0 0 0 0 0 0 branżowa szkoła I stopnia 2 207 993 6 129 5 337 5 817 20 483 razem 277 390 381 458 148 188 133 217 386 439 1 326 692 Źródło: MEiN, dane SIO, stan na dzień 30 września 2020 r. W 2020 r. na terenie Polski funkcjonowało 1226 poradni psychologiczno-pedagogicznych, w tym 601 publicznych i 625 niepublicznych. Nauczyciele zatrudnieni w poradniach psychologiczno-pedagogicznych przeprowadzili 801 674 diagnoz, w tym 336 446 diagnoz psychologicznych i 281 726 diagnoz pedagogicznych.

- 81 - Tabela 12. Liczba diagnoz przeprowadzonych w poradniach psychologiczno-pedagogicznych w roku szkolnym 2019/2020 rodzaj diagnozy przeprowadzonej przez poradnię odbiorcy razem dzieci do 3. roku życia dzieci wieku przedszkolnym dzieci objęte rocznym obowiązkowym przygotowaniem przedszkolnym dzieci objęte wychowaniem przedszkolnym uczniowie szkoły podstawowej uczniowie dotychczasowego gimnazjum uczniowie szkoły ponadpodstawowej i dotychczasowej szkoły ponadgimnazjalnej inne osoby psychologiczna 14 309 45 981 22 744 8 158 215 890 1 019 26 017 2 328 336 446 pedagogiczna 6 649 25 779 18 449 6 567 203 984 959 17 753 1 586 281 726 logopedyczna 11 416 46 344 15 504 7 137 38 655 67 1 361 157 120 641 lekarska 4 161 7 214 3 094 1 205 20 783 82 5 259 393 42 191 związana z wyborem kierunku kształcenia i zawodu oraz planowaniem kształcenia i kariery zawodowej 1 3 25 - 10 289 78 4 978 108 15 482 rehabilitanta 1 603 1 874 395 118 1 137 - 49 12 5 188 razem 38 139 127 195 60 211 23 185 490 738 2 205 55 417 4 584 801 674 Źródło: MEiN, dane SIO, stan na dzień 30 września 2020 r. W 2020 r. zespoły orzekające działające w publicznych poradniach psychologiczno-pedagogicznych, w tym publicznych poradniach specjalistycznych, wydały 87 278 orzeczeń, w tym 84 692 o potrzebie kształcenia specjalnego i 2093 o potrzebie zajęć rewalidacyjno-wychowawczych oraz 493 orzeczeń o „braku potrzeby”. Najwięcej orzeczeń wydano uczniom szkół podstawowych – 49 122, w dalszej kolejności dzieciom w wieku przedszkolnym – 12 603, dzieciom objętym rocznym obowiązkowym przygotowaniem przedszkolnym – 8662, czy uczniom dotychczasowej szkoły ponadgimnazjalnej – 7620 orzeczeń. Dzieciom do 3. roku życia wydano 2636 orzeczeń24) . Poradnie psychologiczno-pedagogiczne wydały 303 749 opinii. Najwięcej opinii wydano w sprawie objęcia dziecka pomocą psychologiczno-pedagogiczną w przedszkolu, szkole lub placówce – 112 179 (w tym 84 522 uczniom szkoły podstawowej) oraz w sprawie dostosowania wymagań edukacyjnych wynikających z programu nauczania do indywidualnych potrzeb edukacyjnych ucznia – 57 431 (w tym 52 147 uczniom szkoły podstawowej). Ponadto wydano 24 879 opinii o potrzebie wczesnego wspomagania rozwoju dziecka, w tym 8956 dzieciom do 3. roku życia i 13 030 dzieciom w wieku przedszkolnym. 24) Szczegółowe dane dotyczące liczby orzeczeń wydanych przez zespoły orzekające, z podziałem na przedszkole i typ szkoły, od 1 września 2019 r. do 31 sierpnia 2020 r. oraz liczby orzeczeń o „braku potrzeby” wydanych przez zespoły orzekające z podziałem na typ podmiotu w roku szkolnym 2019/2020 zostały przedstawione w tabelach nr 26 i 26a w załączniku nr 3 do Informacji Rządu Rzeczypospolitej Polskiej o działaniach podejmowanych w 2020 r. na rzecz realizacji postanowień uchwały Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 1 sierpnia 1997 r. Karta Praw Osób Niepełnosprawnych.

- 82 - Tabela 13. Rodzaje i liczba opinii wydanych przez poradnie psychologiczno-pedagogiczne w roku szkolnym 2019/2020 opinia o potrzebie / w sprawie dzieci do 3. roku życia dzieci wieku przedszkolnym dzieci objęte obowiązkowym rocznym przygotowaniem przedszkolnym dzieci objęte wychowaniem przedszkolnym uczniowie szkoły podstawowej uczniowie gimnazjum uczniowie dotychczasowej szkoły ponadgimnazjalnej inne osoby razem wczesnego wspomagania 8 956 13 030 1 513 1 380 0 0 0 0 24 879 wcześniejszego przyjęcia dziecka do szkoły podstawowej 1 305 257 71 5 0 0 0 639 odroczenia rozpoczęcia spełniania przez dziecko obowiązku szkolnego 1 1 075 7 896 1 553 52 0 3 17 10 597 zwolnienia ucznia z nauki drugiego języka obcego nowożytnego 0 0 0 0 840 3 310 0 1 153 objęcia ucznia nauką w klasie terapeutycznej 0 8 10 1 396 22 93 0 530 dostosowania wymagań edukacyjnych wynikających z programu nauczania do indywidualnych potrzeb edukacyjnych ucznia 5 381 633 350 52 147 176 3 721 18 57 431 specyficznych trudnościach w uczeniu się 3 108 19 5 44 581 283 2 887 38 47 924 udzielenia zezwolenia na indywidualny program lub tok nauki 0 7 3 1 1 813 13 951 3 2 791 opinia w sprawie zezwolenia na zatrudnienie młodocianego w celu przyuczenia do wykonywania określonej pracy lub nauki zawodu 0 1 5 0 2 504 91 1 403 2 4 006 opinia w sprawie braku przeciwwskazań do wykonywania przez dziecko pracy lub innych zajęć zarobkowych 71 84 48 19 969 0 222 133 1 546 opinia w sprawie objęcia dziecka pomocą psychologiczno-pedagogiczną w przedszkolu, szkole lub placówce 687 12 634 6 845 2 969 84 522 228 4 258 36 112 179 opinia w sprawie spełniania obowiązkowego przygotowania przedszkolnego poza przedszkolem i obowiązku szkolnego i nauki poza szkołą 0 164 372 94 1 218 4 498 4 2 354 inna opinia związana z kształceniem i wychowaniem dziecka 1 773 8 094 2 888 890 20 289 47 2 327 101 36 409 opinia w sprawie przyjęcia ucznia szkoły podstawowej do oddziału przysposabiającego do pracy 0 0 0 0 634 5 18 1 658 opinia w sprawie pierwszeństwa w przyjęciu do szkoły ponadpodstawowej ucznia z problemami zdrowotnymi ograniczającymi możliwości wyboru kierunku kształcenia ze względu na stan zdrowia 0 0 1 0 635 3 13 1 653 razem 11 497 35 891 20 490 7 333 210 605 875 16 704 354 303 749 Źródło: MEiN, dane SIO, stan na dzień 21 marca 2021 r.

- 83 - Pomoc dzieciom i młodzieży, w tym niepełnosprawnym, a także rodzicom i nauczycielom w sposób bezpośredni, świadczona była przez poradnie przez prowadzenie różnego rodzaju zajęć i terapii. Bezpośrednim wparciem objęto 322 801 osób. Tabela 14. Liczba dzieci i młodzieży objętych pomocą psychologiczno-pedagogiczną w poradniach psychologiczno-pedagogicznych według rodzaju zajęć w roku szkolnym 2019/2020 Źródło: MEiN, dane SIO, stan na dzień 21 marca 2021 r. 6. Uczennice w ciąży Edukacja szkolna jest obowiązkowa do ukończenia 18. roku życia, a zgodnie z art. 2 ust. 3 ustawy z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży (Dz. U. poz. 78, z późn. zm.) szkoła jest zobowiązana do zagwarantowania uczennicy w ciąży pomocy w ukończeniu nauki. Może to być urlop, dodatkowe terminy egzaminów, nauczanie indywidualne, albo inne rozwiązania umożliwiające dalszą edukację. Część uczennic w ciąży oraz ich rodziców jest zainteresowanych zmianą środowiska nauki. W celu zmiany środowiska rówieśniczego istnieje możliwość zmiany szkoły przez uczennicę będącą w ciąży na szkołę z internatem lub możliwość korzystania z bursy. W latach 2017–2021 w ramach działania 1.5 pn. „Pomoc uczennicom w ciąży” utworzono 219 miejsc dla uczennic w ciąży. Z pomocy korzysta rocznie niewielka liczba uczennic, co może być związane z rosnąca akceptacją środowiskową małoletnich matek oraz programami pomocowymi dla rodzin z dziećmi. rodzaj zajęć dziecko do 3. roku życia dziecko wieku wychowania przedszkolnego dziecko objęte rocznym obowiązkowym przygotowaniem przedszkolnym dziecko objęte wychowaniem przedszkolnym uczeń szkoły podstawowej uczeń dotychczasowego gimnazjum Uczeń szkoły ponadgimnazjalnej Inna osoba razem terapia psychologiczna 721 4 324 1 738 478 16 768 136 6 063 726 30 954 psychoterapia 47 372 176 107 5 365 75 4 161 952 11 255 terapia pedagogiczna, w tym zajęcia korekcyjno-kompensacyjne 1 198 4 439 2 337 721 18 788 6 414 71 27 974 terapia logopedyczna 5 368 29 959 11 081 5 324 20 359 74 543 391 73 099 socjoterapia 0 41 78 92 3 597 11 247 238 4 304 ćwiczenia rehabilitacyjne 3 654 3 842 1 133 177 975 1 27 11 9 820 zajęcia z zakresu profilaktyki uzależnień 0 309 391 113 18 464 18 6 104 955 26 354 zajęcia związane z trudnościami adaptacyjnymi 46 473 319 67 5 933 1 6 989 14 13 842 zajęcia grupowe aktywizujące do wyboru kierunku kształcenia i zawodu 34 1 995 607 28 42 472 26 25 607 929 71 698 inne zajęcia o charakterze terapeutycznym 1 904 11 342 5 084 1 611 27 148 35 5 378 999 53 501 razem 12 972 57 096 22 944 8 718 159 869 383 55 533 5 286 322 801

- 84 - III. ZABEZPIECZENIE SPOŁECZNE I PRACA 1. Rynek pracy – urzędy pracy Działania mające na celu udzielanie pomocy bezrobotnym i poszukującym pracy w znalezieniu pracy, a także pracodawcom w pozyskaniu pracowników, są realizowane przez PUP usytuowane w strukturach samorządu powiatu. W końcu 2020 r. w Polsce działało:  340 PUP obsługujących łącznie 380 powiatów i miast na prawach powiatu, w których było 17 679 zatrudnionych osób, w tym 7985 pracowników kluczowych,  16 WUP, które zatrudniają 3574 osoby, w tym 540 pracowników kluczowych25) . WUP i PUP realizują działania w oparciu o ustawę z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy. Źródłem finansowania działań wynikających z ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy adresowanych do bezrobotnych i poszukujących pracy jest Fundusz Pracy, a w przypadku osób niepełnosprawnych posiadających status poszukującego pracy niepozostającego w zatrudnieniu źródłem finansowania usług i instrumentów rynku pracy adresowanych do tych osób jest PFRON. 2. Spółdzielnie socjalne Na koniec 2018 r. w Krajowym Rejestrze Sądowym figurowało 1547 spółdzielni socjalnych, co stanowi 82% wszystkich zarejestrowanych w tym czasie spółdzielni socjalnych (1897 podmiotów), na koniec 2019 r. liczba aktywnych spółdzielni nie zmieniła się, ich udział wobec ogółu zarejestrowanych w tym czasie (tj. 1968 podmiotów) wyniósł 79%. Dane ZUS wskazują, że na koniec 2019 r. w spółdzielniach socjalnych zatrudnionych było 8355 osób. Osoby z orzeczoną niepełnosprawnością stanowiły 20,5% wszystkich osób pracujących w spółdzielniach socjalnych (w 2018 r. – 22,5%). Najliczniejszą grupę stanowiły osoby o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności – w 2018 r. stanowiły one 14,4% wszystkich pracujących, a w 2019 r. odsetek ten spadł do poziomu 12,9%26) . Wykres 30. Struktura niepełnosprawnych pracowników spółdzielni socjalnych w latach 2018–2019 w podziale na stopień niepełnosprawności Źródło: Informacja o funkcjonowaniu spółdzielni socjalnych działających na podstawie ustawy z dnia 27 kwietnia 2006 r. o spółdzielniach socjalnych za okres 2018–2019, str. 25–26. 25) Zatrudnienie w wojewódzkich i powiatowych urzędach pracy. Raport roczny 2020 na podstawie danych przesłanych do MRPiT przez urzędy pracy, oprac. Wydział Analiz i Statystyki DRP. 26) Informacja o funkcjonowaniu spółdzielni socjalnych działających na podstawie ustawy z dnia 27 kwietnia 2006 r. o spółdzielniach socjalnych za okres 2018–2019, Warszawa, czerwiec 2020, str. 5, 6, 25 i 26. 373 1 191 300 340 1 070 304 0 500 1 000 1 500 Lekki Umiarkowany Znaczny 2018 2019

- 85 - 3. Instytucje pomocy społecznej Ośrodki Interwencji Kryzysowej W systemie pomocy społecznej będącym częścią zabezpieczenia społecznego na szczeblu powiatów działają „Ośrodki interwencji kryzysowej”. Są to placówki wsparcia dziennego świadczące usługi specjalistycznej pomocy psychologicznej, poradnictwa socjalnego lub prawnego. W szczególnie uzasadnionych przypadkach istnieje możliwość udzielenia schronienia całodobowego w okresie nie dłuższym niż 3 miesiące. Na szczeblu gminy mają one możliwość, w zależności od rozeznanych potrzeb lokalnych, tworzenia „punktów interwencji socjalnej”. Zakres zadań jest uzależniony od potrzeb gminy. W 2020 r. na terenie kraju działało 129 ośrodków interwencji kryzysowej prowadzonych przez powiaty (tyle samo co w 2015 r.). Jednocześnie na szczeblu powiatu działały 24 jednostki prowadzone przez inne podmioty na zlecenie powiatów (spadek o 27% w stosunku do 2015 r. – 33). Natomiast na szczeblu gminy działało 11 ośrodków interwencji kryzysowej prowadzonych przez gminy (spadek o 48% w stosunku do 2015 r. – 21), a inne podmioty prowadziły 7 ośrodków interwencji kryzysowej na zlecenie gmin (spadek o 30% w stosunku do 2015 r. – 10). Tabela 15. Liczba ośrodków interwencji kryzysowej w podziale na województwa w 2020 r. Województwo ośrodki interwencji kryzysowej w 2020 r. liczba jednostek liczba osób korzystających dolnośląskie 1 20 2 640 kujawsko-pomorskie 2 4 557 lubelskie 3 10 3 286 lubuskie 4 7 1 956 łódzkie 5 7 1 980 małopolskie 6 12 8 615 mazowieckie 7 14 5 599 opolskie 8 6 539 podkarpackie 9 15 2 815 podlaskie 10 4 126 pomorskie 11 10 2 462 śląskie 12 21 7 541 świętokrzyskie 13 6 855 warmińsko-mazurskie 14 11 284 wielkopolskie 15 16 2 312 zachodniopomorskie 16 8 1 645 RAZEM 171 43 212 Źródło: Sprawozdanie MRPiPS-03 za rok 2020.

- 86 - Mieszkania chronione Z danych statystycznych MRiPS wynika, że w skali całego kraju w latach 2015–2020 wzrosła liczba mieszkań chronionych, jak i miejsc w tej formie wsparcia (z 660 mieszkań chronionych w 2015 r. do 1348 mieszkań chronionych w 2020 r., a więc wzrost o prawie 104%). Wzrosła również liczba miejsc w mieszkaniach chronionych (z 2605 w 2015 r. do 4098 w 2020 r. – wzrost o 57%) oraz osób korzystających z tych jednostek (z 2593 w 2015 r. do 3664 w 2020 r. – wzrost o 41%). Tabela 16. Liczba mieszkań chronionych w podziale na województwa w 2020 r. Województwo mieszkania chronione w 2020 r. liczba jednostek liczba miejsc liczba osób korzystających dolnośląskie 1 87 246 235 kujawsko-pomorskie 2 73 214 172 lubelskie 3 75 303 244 lubuskie 4 49 123 91 łódzkie 5 68 230 214 małopolskie 6 105 405 355 mazowieckie 7 53 186 99 opolskie 8 87 246 235 podkarpackie 9 111 186 161 podlaskie 10 30 86 63 pomorskie 11 23 67 41 śląskie 12 61 233 228 świętokrzyskie 13 210 702 741 warmińsko-mazurskie 14 157 233 239 wielkopolskie 15 75 233 148 zachodniopomorskie 16 121 403 363 RAZEM 1 348 4 098 3 664 Źródło: Sprawozdanie MRPiPS-03 za rok 2020. Wsparcie mieszkaniowe dla osób niepełnosprawnych jest realizowane m.in. w ramach działania 4.4 pn. „Tworzenie mieszkań chronionych i mieszkań wspomaganych dla osób niepełnosprawnych” Programu. W latach 2017–2020 na powyższe działanie wydatkowano ogółem kwotę 21 130,6 tys. zł, w tym z budżetu państwa wydatkowano kwotę 13 162,2 tys. zł. Utworzono łącznie 159 mieszkań chronionych dla 573 osób. Ośrodki wsparcia Ośrodki wsparcia są dzienną formą pomocy instytucjonalnej, w ramach której świadczone są różne usługi dostosowane do specyficznych potrzeb osób korzystających z tej formy pomocy, w tym usługi żywieniowe. Przy ośrodkach wsparcia mogą być prowadzone miejsca całodobowe okresowego pobytu. Ośrodki te są wsparciem dla rodziny w sprawowaniu funkcji opiekuńczych nad niepełnosprawnymi członkami rodzin.

- 87 - Prowadzenie ośrodków wsparcia, z wyłączeniem ośrodków wsparcia dla osób z zaburzeniami psychicznymi, jest zadaniem własnym gminy lub powiatu finansowanym z ich budżetu. Gmina lub powiat może zlecać prowadzenie takich jednostek innym podmiotom, o których mowa w art. 25 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Środowiskowy dom samopomocy (ŚDS) jest placówką okresowego dziennego lub całodobowego pobytu, w którym osoby z zaburzeniami psychicznymi mogą otrzymać częściową opiekę i pomoc w zaspokajaniu niezbędnych potrzeb życiowych oraz posiłek. Kadrę stanowią m.in.: psycholog, pedagog, pracownik socjalny, instruktor terapii zajęciowej. Obiekt, w którym organizuje się ŚDS, musi spełnić określone standardy dotyczące m.in. powierzchni użytkowej na 1 uczestnika, dostosowania architektonicznego dla osób niepełnosprawnych, pomieszczeń i ich wyposażenia do realizacji zajęć. Według stanu na koniec 2020 r. w Polsce funkcjonowały 844 środowiskowe domy samopomocy (wzrost o 11% w stosunku do 2015 r. – 760) na 31 975 miejsc (wzrost o 15% w stosunku do 2015 r. – 27 796), z których skorzystało 34 012 osób (wzrost o 21% w stosunku do 2015 r. – 28 073). Tabela 17. Liczba ŚDS w podziale na województwa w 2020 r. Województwo Środowiskowe domy samopomocy w 2020 r. liczba jednostek liczba miejsc liczba osób korzystających dolnośląskie 1 43 1 574 1 643 kujawsko-pomorskie 2 51 1 861 1 958 lubelskie 3 56 2 192 2 436 lubuskie 4 34 994 1 040 łódzkie 5 47 2 023 2 183 małopolskie 6 82 3 022 3 312 mazowieckie 7 77 2 753 2 925 opolskie 8 13 740 830 podkarpackie 9 70 2 701 2 855 podlaskie 10 24 918 933 pomorskie 11 69 2 125 2 281 śląskie 12 47 2 041 2 078 świętokrzyskie 13 39 1 148 1 284 warmińsko-mazurskie 14 71 3 736 3 947 wielkopolskie 15 74 2 533 2 648 zachodniopomorskie 16 47 1 614 1 659 RAZEM 844 31 975 34 012 Źródło: Sprawozdanie MRPiPS-03 za rok 2020.

- 88 - Domy dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży Liczba domów dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży na koniec 2020 r. wynosiła 31 na 816 miejsc, z czego 21 domów było prowadzonych przez podmioty niepubliczne na zlecenie samorządów, a 10 samodzielnie przez samorządy. Natomiast liczba osób korzystających z tej formy wsparcia w 2020 r. wynosiła 1153, co świadczy o dużym zapotrzebowaniu na takie miejsca. Rozłożenie tych placówek na terenie Polski jest bardzo nierównomierne. Najwięcej, bo po 6 domów funkcjonuje na terenie województw dolnośląskiego i śląskiego oraz 5 na terenie województwa mazowieckiego. W pięciu województwach nie ma żadnego tego typu domu (kujawsko-pomorskie małopolskie, podkarpackie, podlaskie, wielkopolskie). Dlatego też wskazany byłby rozwój sieci takich domów, przy czym w każdym województwie powinny funkcjonować nie mniej niż 2 domy dla matek z małoletnimi dziećmi. W 2020 r. w Polsce funkcjonowało 31 domów dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży (wzrost o 41% w stosunku do 2015 r. – 22) na 816 miejsc (wzrost o 44% w stosunku do 2015 r. – 565), z których skorzystało 1153 osoby (wzrost o 33% w stosunku do 2015 r. – 867). Tabela 18. Liczba domów dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży w podziale na województwa w 2020 r. Województwo domy dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży w 2020 r. liczba jednostek liczba miejsc liczba osób korzystających dolnośląskie 1 6 162 183 kujawsko-pomorskie 2 0 0 0 lubelskie 3 2 40 59 lubuskie 4 1 30 58 łódzkie 5 1 60 135 małopolskie 6 0 0 0 mazowieckie 7 5 208 233 opolskie 8 1 4 0 podkarpackie 9 0 0 0 podlaskie 10 0 0 0 pomorskie 11 2 62 96 śląskie 12 6 123 211 świętokrzyskie 13 1 15 21 warmińsko-mazurskie 14 4 90 130 wielkopolskie 15 0 0 0 zachodniopomorskie 16 2 22 27 RAZEM 31 816 1 153 Źródło: Sprawozdanie MRPiPS-03 za rok 2020. Wsparcie środowiskowe dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży jest realizowane m.in. w ramach działania 1.4 pn. „Rozwój sieci domów dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży”. W ramach ww. działania w latach 2017–2020 utworzono 7 nowych domów, jak również dofinansowano poprawę funkcjonowania 11 domów oraz wykonanie dokumentacji projektowej dla 1 domu.

- 89 - Domy pomocy społecznej o zasięgu gminnym i ponadgminnym Liczba domów pomocy społecznej (DPS) prowadzonych przez jednostki samorządu terytorialnego i na ich zlecenie ogółem w całej Polsce na koniec 2020 r. wynosiła 826 jednostek (wzrost o 5% w stosunku do 2015 r. – 783) na 81 004 miejsca (wzrost o 4% w stosunku do 2015 r. – 78 154), w tym było 790 jednostek na 79 426 miejsc o zasięgu ponadgminnym oraz 36 jednostek na 1578 miejsc o zasięgu gminnym. Według stanu na dzień 31 grudnia 2020 r. w DPS-ach przebywało 75 133 mieszkańców (spadek o 2% w stosunku do 2015 r. – 76 989), z tego 73 818 w DPS-ach ponadgminnych i 1315 w DPS-ach gminnych. Największą liczbą domów dysponują województwa śląskie (98), mazowieckie (93) i małopolskie (91). Najmniejszą liczbą domów dysponują natomiast województwa lubuskie i podlaskie (po 23). Poniższa tabela przedstawia dane dotyczące liczby DPS na terenie województw, a także liczby miejsc i mieszkańców w tych jednostkach według stanu na koniec 2020 r. Tabela 19. Liczba DPS w podziale na województwa w 2020 r. Województwo domy pomocy społecznej w 2020 r. liczba jednostek liczba miejsc liczba osób korzystających dolnośląskie 1 59 5 810 5 457 kujawsko-pomorskie 2 46 4 004 3 827 lubelskie 3 46 4 552 4 072 lubuskie 4 23 2 337 2 113 łódzkie 5 55 6 218 5 635 małopolskie 6 91 8 145 7 575 mazowieckie 7 93 9 486 8 791 opolskie 8 29 3 082 2 931 podkarpackie 9 50 4 833 4 376 podlaskie 10 23 2 378 2 235 pomorskie 11 42 4 151 3 915 śląskie 12 98 8 691 8 118 świętokrzyskie 13 34 3 312 3 078 warmińsko-mazurskie 14 42 3 714 3 465 wielkopolskie 15 63 6 405 5 940 zachodniopomorskie 16 32 3 886 3 605 RAZEM 826 81 004 75 133 Źródło: Sprawozdanie MRPiPS-05 za rok 2020. 4. System wspierania rodziny Asystenci rodziny W Polsce w 2020 r. zatrudnionych było ogółem 3934 asystentów rodziny, tj. o 2,8% mniej niż w 2019 r. (3934 asystentów) i o 0,2% więcej niż w 2015 r (3816 asystentów), z tego 3318 (tj. 87%) asystentów było zatrudnionych na podstawie umowy o pracę w systemie zadaniowego czasu pracy (w 2015 r. było 2548 asystentów zatrudnionych na podstawie umowy o pracę i stanowili oni 67% ogółem zatrudnionych asystentów), 506 (tj. 13%)

- 90 - asystentów zatrudnionych było na podstawie umów o świadczenie usług (w 2015 r. było to 1268 asystentów i stanowili oni 33% ogółem zatrudnionych asystentów). Najwięcej asystentów rodziny działało w gminach województw: mazowieckiego (467), śląskiego (420), wielkopolskiego (375), dolnośląskiego (294), małopolskiego (284) natomiast najmniej w województwie opolskim (89), lubuskim (125), podlaskim (126), świętokrzyskim (131). Największy odsetek gmin, w których powołano asystentów rodziny, był w województwach: zachodniopomorskim (98%), pomorskim (97%), a najmniejszy w województwie podlaskim (67%), łódzkim (85%) i lubelskim (87%). Na zatrudnienie asystentów rodziny w 2020 r. gminy wydały ogółem 165 130 tys. zł (w 2019 r. – 152 373 tys. zł, w 2018 r. – 141 002 tys. zł, a w 2015 r. – 110 160 tys. zł), co oznacza wzrost w stosunku do 2019 r. o 8,4%, a do 2015 r. – o 49,9%. Tabela 20. Asystenci rodziny według województw w latach 2015–2020 Województwo Liczba asystentów rodziny w województwie 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2015=100 2019 =100 dolnośląskie 277 295 302 288 301 294 106,1 97,7 kujawsko-pomorskie 249 249 248 246 241 237 95,2 98,3 lubelskie 268 273 262 252 248 235 87,7 94,8 lubuskie 135 130 134 131 128 125 92,6 97,7 łódzkie 220 232 254 238 249 241 109,5 96,8 małopolskie 271 301 320 309 301 284 104,8 94,4 mazowieckie 446 453 445 459 462 467 104,7 101,1 opolskie 86 97 97 97 95 89 103,5 93,7 podkarpackie 225 212 216 210 212 202 89,8 95,3 podlaskie 112 124 129 124 136 126 112,5 92,6 pomorskie 249 242 238 242 241 233 93,6 96,7 śląskie 355 394 408 418 423 420 118,3 99,3 świętokrzyskie 150 149 143 138 140 131 87,3 93,6 warmińsko-mazurskie 206 201 184 171 175 170 82,5 97,1 wielkopolskie 349 342 385 388 373 375 107,4 100,5 zachodniopomorskie 218 211 211 209 209 195 89,4 93,3 POLSKA 3 816 3 905 3 976 3 920 3 934 3 824 100,2 97,2 Źródło: Informacja Rady Ministrów o realizacji w roku 2020 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz. U. z 2020 r. poz. 821, z późn. zm.), Warszawa, lipiec 2021, str. 5. Ustawa z dnia 4 listopada 2016 r. o wsparciu kobiet w ciąży i rodzin „Za życiem” wprowadziła zmiany w ustawie z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, tj. rozszerzyła zakres zadań asystenta rodziny. Celem tego przedsięwzięcia było poszerzenie obszaru działania asystenta rodziny przez przypisanie mu funkcji koordynatora w zakresie objęcia wsparciem kobiet w ciąży i ich rodzin, ze szczególnym uwzględnieniem kobiet w ciąży powikłanej, kobiet w sytuacji niepowodzeń położniczych oraz wsparcia rodzin dzieci, u których zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą ich życiu, które powstały w prenatalnym okresie rozwoju dziecka lub w czasie porodu, czyniąc asystenta rodziny ważnym ogniwem w systemie wsparcia rodzin.

- 91 - W latach 2017–2019 resort rodziny corocznie ogłaszał Program asystent rodziny i koordynator rodzinnej pieczy zastępczej (zwany dalej „Program asystent rodziny”) na realizację zadań wskazanych w ustawie z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, w tym na zatrudnienie asystenta rodziny i koordynatora rodzinnej pieczy zastępczej. Celem Programu asystent rodziny było wzmocnienie asystentów rodziny w systemie wspierania rodziny i pieczy zastępczej, w tym także realizacji przez asystenta rodziny wsparcia, o którym mowa w art. 8 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 4 listopada 2016 r. o wsparciu kobiet w ciąży i rodzin „Za życiem”. W 2020 r. Program ten – z uwagi na okres pandemii COVID-19 – był realizowany w formie wypłaty asystentom rodziny dodatku do wynagrodzenia jako formy nagrody za zaangażowanie w pierwszej fazie pandemii, także w zakresie koordynacji określonej w Programie . Ogłaszany corocznie w latach 2017–2019 Program asystent rodziny obejmował dofinansowanie działań na rzecz zatrudniania asystenta rodziny, zgodnie z art. 247 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej łącznie z działaniami wynikającymi z ustawy z dnia 4 listopada 2016 r. o wsparciu kobiet w ciąży i rodzin „Za życiem”. Tabela 21. Program asystent rodziny w latach 2017–2020 Rok Liczba asystentów rodziny zatrudnionych w ramach Programu asystent rodziny ogółem Liczba rodzin objętych opieką asystenta rodziny w ramach Programu asystent rodziny ogółem Liczba dzieci w rodzinach objętych opieką asystenta Liczba rodzin, którym udzielono porad dla kobiet i rodzin w ramach Programu „Za życiem” w tym liczba rodzin z kobietą, która jest w zagrożonej ciąży 2017 3 694 42 009 98 366 1 359 220 2018 3 569 41 290 95 439 1 129 147 2019 3 549 39 927 90 430 944 133 202027) 2 874 33 067 75 272 809 147 Źródło: Dane Departamentu Polityki Rodzinnej w MRiPS. 5. Warsztaty terapii zajęciowej (WTZ) Warsztat terapii zajęciowej jest wyodrębnioną organizacyjnie i finansowo placówką stwarzającą osobom niepełnosprawnym niezdolnym do podjęcia pracy możliwość rehabilitacji społecznej i zawodowej w zakresie pozyskania lub przywracania umiejętności niezbędnych do podjęcia zatrudnienia. Koszty utworzenia, działalności i wynikające ze zwiększenia liczby uczestników warsztatu są współfinansowane ze środków PFRON, ze środków samorządu terytorialnego lub z innych źródeł. Koszty działalności warsztatu terapii zajęciowej ze środków PFRON określono na maksymalnym poziomie 90%, a ze środków samorządu powiatowego w wysokości co najmniej 10% tych kosztów. 27) W 2020 r. Program ten – z uwagi na okres pandemii COCID-19 – był realizowany w formie wypłaty asystentom rodziny dodatku do wynagrodzenia jako formy nagrody za zaangażowanie w pierwszej fazie pandemii.

- 92 - Tabela 22. Warsztaty terapii zajęciowej działające w latach 2015, 2019 i 2020 Nr Wg województw Warsztaty terapii zajęciowej działające w latach 2015, 2019 i 2020 liczba wtz ogółem liczba uczestników wtz kwota wydatkowana na działanie ogółem (tys. zł) 2015 2019 2020 2015 2019 2020 2015 2019 2020 1 dolnośląskie 45 48 48 1 594 1 734 1 749 26 624 35 699 41 003 2 kujawsko-pomorskie 36 36 36 1 313 1 339 1 351 22 369 27 174 30 937 3 lubelskie 59 59 59 2 066 2 153 2 170 35 227 43 359 51 624 4 lubuskie 19 19 19 662 677 682 11 360 13 913 15 854 5 łódzkie 40 41 41 1 437 1 513 1 529 23 823 30 420 35 118 6 małopolskie 66 68 69 2 551 2 685 2 726 42 270 55 027 63 052 7 mazowieckie 80 83 84 2 609 2 827 2 887 44 895 58 529 67 340 8 opolskie 15 15 16 445 455 426 7 689 9 621 10 885 9 podkarpackie 37 37 37 1 700 1 800 1 802 28 345 36 266 42 212 10 podlaskie 25 25 25 872 901 904 14 412 17 970 20 565 11 pomorskie 47 48 48 1 470 1 542 1 537 24 951 31 489 35 414 12 śląskie 54 58 59 2 589 2 807 2 887 44 170 57 417 66 466 13 świętokrzyskie 28 33 33 1259 1558 1611 19 416 31 800 37 143 14 warmińsko-mazurskie 35 35 35 1 438 1 476 1 476 24 061 29 701 33 797 15 wielkopolskie 86 87 89 2 923 3 102 3 199 49 932 63 789 74 530 16 zachodniopomorskie 28 28 28 1085 1122 1122 18 217 23 648 26 259 Ogółem 700 720 726 26 013 27 691 28 058 437 759 565 822 652 201 Źródło: Sprawozdanie z realizacji planu rzeczowo-finansowego z działalności Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych w 2015 roku, PFRON, Warszawa, marzec 2016, str. 43, Sprawozdanie zarządu PFRON z realizacji planu rzeczowo-finansowego z działalności Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych w 2019 roku, PFRON, Warszawa, marzec 2020, str. 148, Sprawozdanie zarządu PFRON z realizacji planu rzeczowo-finansowego z działalności Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych w 2020 roku, PFRON, Warszawa, marzec 2021, str. 189. Na koniec 2020 r. w kraju działało 726 warsztatów terapii zajęciowej (wzrost o 26 w stosunku do 2015 r.), w których terapię zajęciową odbywało 28 058 uczestników (o 2045 osób więcej niż w 2015 r. W 2015 r. kwota wydatkowana na działanie WTZ ogółem wyniosła 437 759 tys. zł (w tym dofinansowanie PFRON w wysokości 389 406 tys. zł). W 2020 r. wydatkowano 652 201 tys. zł (w tym dofinansowanie PFRON w wysokości 574 211 tys. zł) – wzrost o 49% (w tym dofinansowanie PFRON – o 47%). Zajęcia klubowe w WTZ Uczestnictwo w zajęciach klubowych należy do podstawowych form aktywności wspomagającej proces rehabilitacji zawodowej i społecznej osób niepełnosprawnych. Zgodnie z art. 10g ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych zajęcia klubowe oznaczają zorganizowaną formę rehabilitacji mającą na celu wspieranie osób niepełnosprawnych w utrzymaniu samodzielności i niezależności w życiu społecznym i zawodowym. Mogą one obejmować aktywne formy wspierania osoby niepełnosprawnej w podjęciu lub utrzymaniu zatrudnienia. Zajęcia klubowe mogą być prowadzone przez warsztat terapii zajęciowej (wtz) dla osób, które były uczestnikami tego warsztatu i opuściły go w związku z podjęciem zatrudnienia, oraz osób wpisanych na listę osób niepełnosprawnych, których zgłoszenie do uczestnictwa w

- 93 - warsztacie zostało zatwierdzone i które nie rozpoczęły terapii w warsztacie. Osoba niepełnosprawna może kontynuować zajęcia klubowe bez względu na utratę lub zmianę zatrudnienia. Ponadto zgodnie z art. 10h ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych czas trwania zajęć klubowych wynosi nie mniej niż 5 godzin miesięcznie. Szczegółowy zakres i organizację tych zajęć ustala warsztat. Podstawą prawną uruchomienia i realizacji programu służącego finansowaniu zajęć klubowych pn. „Zajęcia klubowe w WTZ” jest art. 47 ust. 1 pkt 4a ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych. Program jest realizowany ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych. Realizatorami programu są samorządy powiatowe, a adresatami podmioty prowadzące warsztaty terapii zajęciowej. Program pn. „Zajęcia klubowe w WTZ” jest realizowany na terenie całego kraju w cyklu lat realizacyjnych trwających od dnia 1 lutego danego roku kalendarzowego do dnia 31 stycznia kolejnego roku kalendarzowego. W każdym roku realizacyjnym programu obowiązują dwie tury naboru wystąpień samorządów powiatowych o przyznanie środków finansowych na realizację programu. Pierwsza tura dotyczy zajęć klubowych w WTZ, które będą się odbywać przez pełen rok realizacyjny. Druga tura odbywa się w okresie od dnia 1 czerwca do dnia 30 czerwca danego roku i dotyczy zajęć klubowych, które mają zostać uruchomione i prowadzone od drugiej połowy roku realizacyjnego. Program „Zajęcia klubowe w WTZ” jest realizowany od 2018 r. Tabela 23. Informacja dotycząca realizacji programu „Zajęcia klubowe w WTZ” w latach 2018–2021 Lp. Rok realizacji programu 2018 2019 2020 2021 1 Liczba realizatorów (powiatów) 50 72 81 91 2 Liczba WTZ, które otrzymały dofinansowanie 56 87 97 112 3 Beneficjenci programu: 524 796 866 1 076 – liczba osób niepełnosprawnych, które były uczestnikami WTZ i opuściły go w związku z podjęciem zatrudnienia 277 351 348 405 – liczba osób niepełnosprawnych znajdujących się na prowadzonej przez podmiot prowadzący WTZ liście osób, których zgłoszenie do uczestnictwa w warsztacie zostało zatwierdzone i które nie rozpoczęły terapii w WTZ 247 445 518 671 4 Kwota ogółem (w tys. zł) 738,5 3 274,6 4 578,9 5 424,1 Źródło: dane PFRON, stan na 30.06.2021 r. W 2018 r. ww. program realizowało 50 samorządów powiatowych, w 2021 r. do programu przystąpiło już 91 samorządów powiatowych (wzrost o 41). W 2018 r. wsparciem objęto 56 WTZ, a w 2021 r. ich liczba się podwoiła. W zajęciach klubowych uczestniczyło odpowiednio: w 2018 r. – 524, a w 2021 r. – 1076 osób niepełnosprawnych. W 2018 r. PFRON wypłacił środki w wysokości 738,5 tys. zł, a w 2021 r. – 5 424,1 tys. zł. 6. Turnusy rehabilitacyjne Turnus rehabilitacyjny oznacza zorganizowaną formę aktywnej rehabilitacji połączonej z elementami wypoczynku, której celem jest ogólna poprawa psychofizycznej sprawności

- 94 - oraz rozwijanie umiejętności społecznych uczestników, m.in. przez nawiązywanie i rozwijanie kontaktów społecznych, realizację i rozwijanie zainteresowań, a także przez udział w innych zajęciach przewidzianych programem turnusu. W 2015 r. o dofinansowanie kosztów turnusu rehabilitacyjnego ubiegało się 152 358 osób (w tym 109 742 osób niepełnosprawnych oraz 42 616 opiekunów osób niepełnosprawnych). W 2019 r. liczba osób ubiegających się o dofinansowanie kosztu turnusu rehabilitacyjnego spadła do 138 501 osób, a w 2020 r. – do 127 598 osób. Dofinansowanie kosztów turnusu rehabilitacyjnego w 2015 r. zostało wypłacone dla ogółem 59 506 osób. Dorosłe osoby niepełnosprawne stanowiły 49% osób, którym wypłacono dofinansowanie, niepełnosprawne dzieci i młodzież – 18%, a opiekunowie – 33%. W 2019 r. dofinansowanie wypłacono 63 360 osobom (o 3854 więcej niż w 2015 r.), w 2020 r. liczba spadła do 47 475 osób. W 2015 r. wypłacono kwotę dofinansowania w łącznej wysokości 54 858,9 tys. zł, w 2019 r. kwota dofinansowania wzrosła do 69 488,5 tys. zł, natomiast w 2020 r. – spadła do 55 751,8 tys. zł. Przeciętne dofinansowanie kosztów turnusu rehabilitacyjnego na osobę systematycznie wzrasta, w 2015 r. wyniosło 922 zł, w 2019 r. – 1097 zł, a w 2020 r. już 1174 zł. Tabela 24. Dofinansowanie turnusów rehabilitacyjnych w latach 2015, 2019 i 2020 Turnusy rehabilitacyjne w latach 2015, 2019 i 2020 2015 2019 2020 N/zł N/zł 2015=100 N/zł 2019=100 Liczba osób ubiegających się o dofinansowanie kosztu turnusu rehabilitacyjnego, w tym: 152 358 138 501 90,9 127 598 92,1 – osoby niepełnosprawne 109 742 96 883 88,3 89 402 92,3 – opiekunowie osób niepełnosprawnych 42 616 41 618 97,7 38 196 91,8 Liczba osób, którym przyznano dofinansowanie 64 653 68 542 106,0 66 404 96,9 Liczba osób, którym wypłacono dofinansowanie, w tym: 59 506 63 360 106,5 47 475 74,9 – liczba osób niepełnosprawnych (osoby dorosłe) 29 020 31 750 109,4 25 693 80,9 – liczba niepełnosprawnych dzieci i młodzieży 10 809 10 521 97,3 6 550 62,3 – liczba opiekunów 19 677 21 089 107,2 15 232 72,2 Łączna kwota dofinansowania (w zł) 54 858 881 69 488 507 126,7 55 751 848 80,2 Kwota przeciętnego dofinansowania na osobę (w zł) 922 1 097 119,0 1 174 107,0 Źródło: Sprawozdanie z realizacji planu rzeczowo-finansowego z działalności Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych w 2015 roku, str. 40, Sprawozdanie zarządu PFRON z realizacji planu rzeczowo-finansowego z działalności Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych w 2019 roku, str. 147, Sprawozdanie zarządu PFRON z realizacji planu rzeczowo-finansowego z działalności Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych w 2020 roku, PFRON, str. 188. 7. Likwidacja barier funkcjonalnych W 2015 r. osoby niepełnosprawne ubiegające się o dofinansowanie likwidacji barier funkcjonalnych złożyły 36 563 wnioski na kwotę 223,8 mln zł, w 2019 r. złożono 32 187 wniosków (na kwotę 225,4 mln zł), a w 2020 r. – 36 037 wniosków (na kwotę 240,8 mln zł). Dofinansowanie likwidacji barier funkcjonalnych otrzymało: w 2015 r. – 17 130 osób niepełnosprawnych w kwocie 60,5 mln zł, w 2019 r. – 18 101 osób na kwotę 66,5 mln zł,

- 95 - natomiast w 2020 r. dofinansowanie otrzymało 25 397 osób niepełnosprawnych na kwotę 97,8 mln zł. Ponad połowa środków wypłacono na likwidację barier architektonicznych (w 2015 r. kwota wypłaconych środków na likwidację barier architektonicznych stanowiła 62% środków wypłaconych na likwidację barier funkcjonalnych, w 2019 r. – 59%, a w 2020 r. – 53,5%). W 2020 r. wystąpił istotny wzrost kwoty wypłaconych środków na likwidację barier funkcjonalnych, szczególnie w zakresie likwidacji barier w komunikowaniu się (2,2krotny wzrost kwoty) i wynika z przesunięć środków, planowanych m.in. na dofinansowanie turnusów rehabilitacyjnych. Tabela 25. Dofinansowanie likwidacji barier funkcjonalnych w latach 2015, 2019 i 2020 Dofinansowanie likwidacji barier funkcjonalnych 2015 2019 2020 liczba/kwota liczba/kwota 2015=100 liczba/kwota 2019=100 Liczba wniosków złożonych przez osoby niepełnosprawne ubiegające się o dofinansowanie likwidacji barier funkcjonalnych 36 563 32 187 88,0 36 037 112,0 Wnioskowana kwota o dofinansowanie likwidacji barier funkcjonalnych 223 769 096 zł 225 392 544 zł 100,7 240 818 536 zł 106,8 Liczba osób, którym zostały wypłacone środki na likwidację barier: 17 130 18 101 105,7 25 397 140,3 – architektonicznych 5 971 5 826 97,6 6 805 116,8 – w komunikowaniu się 5 470 5 469 100,0 10 480 191,6 – technicznych 5 689 6 806 119,6 8 112 119,2 w tym: – dorosłe osoby niepełnosprawne 14 190 15 289 107,7 20 508 134,1 – dzieci i młodzież niepełnosprawna 2 940 2 812 95,6 4 889 173,9 Kwota wypłaconych środków na likwidację barier: 60 535 556 zł 66 542 975 zł 109,9 97 846 357 zł 147,0 – architektonicznych 37 713 263 zł 38 996 548 zł 103,4 52 317 865 zł 134,2 – w komunikowaniu się 8 879 900 zł 9 110 442 zł 102,6 20 135 224 zł 221,0 – technicznych 13 942 393 zł 18 435 985 zł 132,2 25 393 268 zł 137,7 Średnie dofinansowanie likwidacji barier: 3 463,33 zł 3 689,39 zł 106,5 4 246,59 zł 115,1 – architektonicznych 6 316,00 zł 6 693,54 zł 106,0 7 688,15 zł 114,9 – w komunikowaniu się 1 623,00 zł 1 665,83 zł 102,6 1 921,30 zł 115,3 – technicznych 2 451,00 zł 2 708,79 zł 110,5 3 130,33 zł 115,6 Źródło: Sprawozdanie z realizacji planu rzeczowo-finansowego z działalności Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych w 2015 roku, str. 48, Sprawozdanie zarządu PFRON z realizacji planu rzeczowo-finansowego z działalności Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych w 2019 roku, str. 150, Sprawozdanie zarządu PFRON z realizacji planu rzeczowo-finansowego z działalności Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych w 2020 roku, PFRON, str. 191. 8. Zaopatrzenie w sprzęt rehabilitacyjny, przedmioty ortopedyczne i środki pomocnicze W 2015 r. do samorządów wpłynęło 252 329 wniosków (w 2020 r. – 245 687, spadek o 2,6%) od osób indywidualnych na łączną kwotę 256 945,3 tys. zł (w 2020 r. – 333 338,2 tys. zł, wzrost o 29,7%), po rozpatrzeniu których 380 samorządów wypłaciło kwotę 161 030,1 tys. zł

- 96 - (w 2020 r. – 194 755,5 tys. zł, wzrost o 20,9%) na rzecz 204 801 osób (w 2020 r. – 198 584, spadek o 3,0%), w tym dofinansowanie zakupu sprzętu rehabilitacyjnego obejmowało wypłaty w ramach 4750 umów (w 2020 r. – 5812, wzrost o 22,4%) podpisanych na kwotę 7 308,7 tys. zł (w 2020 r. – 10 344,4 tys. zł, wzrost o 41,5%). Tabela 26. Dofinansowanie zaopatrzenia w sprzęt rehabilitacyjny, przedmioty ortopedyczne i środki pomocnicze przyznawane osobom niepełnosprawnym w 2015 i 2020 r. Nr Województwo Dofinansowanie zaopatrzenia w sprzęt rehabilitacyjny, przedmioty ortopedyczne i środki pomocnicze przyznawane osobom niepełnosprawnym w 2015 i 2020 r. Liczba osób dorosłych Liczba dzieci i młodzieży Kwota dofinansowania ogółem (w tys. zł) 2015 2020 2015=100 2015 2020 2015=100 2015 2020 2015=100 1 dolnośląskie 13 899 11 718 84,3 1481 1234 83,3 16 899,3 18 641,3 110,3 2 kujawskopomorskie 9 757 10 452 107,1 1077 1119 103,9 10 475,1 12 192,9 116,4 3 lubelskie 14 695 13 977 95,1 1538 1235 80,3 10 216,3 15 099,1 147,8 4 lubuskie 8 427 6 635 78,7 630 620 98,4 7 712,8 8 490,3 110,1 5 łódzkie 15 822 15 485 97,9 1509 1540 102,1 12 778,2 15 059,8 117,9 6 małopolskie 20 819 17 962 86,3 2171 2023 93,2 14 038,4 16 651,6 118,6 7 mazowieckie 12 387 12 854 103,8 1930 1923 99,6 14 809,9 19 340,1 130,6 8 opolskie 4 493 5 076 113,0 432 578 133,8 4 175,8 5 562,1 133,2 9 podkarpackie 11 717 13 732 117,2 1274 1448 113,7 8 987,8 11 619,8 129,3 10 podlaskie 5 880 6 326 107,6 756 803 106,2 4 588,8 6 456,1 140,7 11 pomorskie 11 216 10 323 92,0 1391 1276 91,7 7 808,6 9 512,7 121,8 12 śląskie 18 504 17 540 94,8 2344 2167 92,4 16 801,8 17 940,8 106,8 13 świętokrzyskie 4 850 5 260 108,5 442 459 103,8 4 961,1 5 805,8 117,0 14 warmińskomazurskie 8 509 9 150 107,5 1174 1157 98,6 7 304,2 9 268,6 126,9 15 wielkopolskie 15 185 15 309 100,8 2152 1943 90,3 12 484,3 15 091,4 120,9 16 zachodniopomorskie 7 532 6 486 86,1 808 774 95,8 6 987,6 8 023,0 114,8 Ogółem 183 692 178 285 97,1 21 109 20 299 96,2 161 030,1 194 755,5 120,9 Źródło: Sprawozdanie z realizacji planu rzeczowo-finansowego z działalności Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych w 2015 roku, str. 45, Sprawozdanie zarządu PFRON z realizacji planu rzeczowo-finansowego z działalności Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych w 2020 roku, PFRON, str. 190. 9. Wsparcie wytchnieniowe dla rodziców lub opiekunów osób niepełnosprawnych Dostęp do usług w zakresie wsparcia wytchnieniowego zwiększył się dzięki programom finansowanym z Funduszu Solidarnościowego – państwowego funduszu celowego, który został utworzony ustawą z dnia 23 października 2018 r. o Funduszu Solidarnościowym28) . Wcześniej tylko nieliczne organizacje pozarządowe oraz jednostki samorządu terytorialnego oferowały pomoc członkom rodzin i opiekunom osób niepełnosprawnych. 28) Ustawa weszła w życie z dniem 1 stycznia 2019 r.

- 97 - Usługi w zakresie wsparcia wytchnieniowego i finansowane z Funduszu Solidarnościowego są realizowane od 2019 r. Dotąd uruchomiono cztery edycje programów, w ramach których jest świadczona ww. usługa:  Program „Opieka wytchnieniowa” – edycja 2019,  Program „Opieka wytchnieniowa” – edycja 2020,  Program „Opieka wytchnieniowa dla członków rodzin lub opiekunów osób z niepełnosprawnością” – edycja 2020–2021,  Program „Opieka wytchnieniowa” – edycja 2021. Programy, w ramach których jest świadczona usługa w zakresie wsparcia wytchnieniowego, są realizowane w trzech formach: 1) Moduł I – świadczenia ww. usługi w ramach pobytu dziennego w: a) miejscu zamieszkania osoby niepełnosprawnej, b) ośrodku wsparcia, c) innym miejscu wskazanym przez uczestnika Programu, które otrzyma pozytywną opinię gminy/powiatu; 2) Moduł II – świadczenia ww. usługi, w ramach pobytu całodobowego w: a) ośrodku wsparcia, b) w ośrodku/placówce wpisanej do rejestru właściwego wojewody zapewniającej całodobową opiekę osobom niepełnosprawnym, c) innym miejscu wskazanym przez uczestnika Programu, które otrzyma pozytywną opinię gminy/powiatu; 3) Moduł III – świadczenia ww. usługi przez zapewnienie członkom rodziny lub opiekunom sprawującym bezpośrednią opiekę nad dziećmi z orzeczeniem o niepełnosprawności lub osobami ze znacznym stopniem niepełnosprawności/osobami z orzeczeniem równoważnym, możliwości skorzystania ze specjalistycznego poradnictwa (psychologicznego lub terapeutycznego) oraz wsparcia w zakresie nauki pielęgnacji/ rehabilitacji/ dietetyki. W ramach Programu resortowego „Opieka wytchnieniowa” finansowanego ze środków Funduszu Solidarnościowego wsparcie otrzymują m.in. jednostki samorządu terytorialnego szczebla gminnego i powiatowego. Poniżej przedstawiono dane dotyczące liczby gmin/powiatów, które wnioskowały o środki na uruchomienie opieki wytchnieniowej w poszczególnych edycjach Programu:  w 2019 r. – 329 gmin/powiatów,  w 2020 r. – 359 gmin/powiatów,  w 2021 r. – 699 gmin/powiatów. Od 2020 r. jest realizowany również Program „Opieka wytchnieniowa dla członków rodzin lub opiekunów osób z niepełnosprawnością”. Program jest realizowany przez organizacje pozarządowe, które otrzymały środki na jego realizację. W 2021 r. rekomendacje do finansowania usług opieki wytchnieniowej uzyskało 49 organizacji z całej Polski. W poniższych tabelach przedstawiono wybrane dane ze sprawozdań z realizacji Programu „Opieka wytchnieniowa” – edycja 2019 oraz Programu „Opieka wytchnieniowa” – edycja 2020.

- 98 - Tabela 27. Program „Opieka wytchnieniowa” – edycja 2019 Forma opieki wytchnieniowej Moduł I Moduł II Moduł III Liczba: – osób z orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, którym świadczono usługi opieki wytchnieniowej (Moduły I–II) – członków rodzin lub opiekunów sprawujących bezpośrednią opiekę nad osobami z orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, którym były świadczone usługi opieki wytchnieniowej w formie specjalistycznego poradnictwa (Moduł III) przyznane decyzją na rok 2019 i których usługi zostały dofinansowane 1 415 211 625 Liczba: – dzieci niepełnosprawnych spełniających warunki Programu*, którym świadczono usługi opieki wytchnieniowej (Moduły I–II) – członków rodzin lub opiekunów sprawujących bezpośrednią opiekę nad dziećmi niepełnosprawnymi spełniającymi warunki Programu*, którym były świadczone usługi opieki wytchnieniowej w formie specjalistycznego poradnictwa (Moduł III) przyznane decyzją na rok 2019 i których usługi zostały dofinansowane 452 1 288 Całkowita kwota środków z Funduszu Solidarnościowego wykorzystana na dofinansowanie usług opieki wytchnieniowej (w tys. zł) 5 922,5 302,3 958,3 * Dzieci do 16. roku życia z orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Źródło: Sprawozdanie z realizacji Programu „Opieka wytchnieniowa” – edycja 2019. Tabela 28. Program „Opieka wytchnieniowa” – edycja 2020 Forma opieki wytchnieniowej Moduł I Moduł II Moduł III Liczba: – osób z orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, którym świadczono usługi opieki wytchnieniowej (Moduły I–II) – członków rodzin lub opiekunów sprawujących bezpośrednią opiekę nad osobami z orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, którym były świadczone usługi opieki wytchnieniowej w formie specjalistycznego poradnictwa (Moduł III) 2 300 199 647 Liczba: – dzieci niepełnosprawnych spełniających warunki Programu*, którym świadczono usługi opieki wytchnieniowej (Moduły I–II) – członków rodzin lub opiekunów sprawujących bezpośrednią opiekę nad dziećmi niepełnosprawnymi spełniającymi warunki Programu*, którym były świadczone usługi opieki wytchnieniowej w formie specjalistycznego poradnictwa (Moduł III) 794 68 304 Całkowita kwota środków z Funduszu Solidarnościowego wykorzystana przez województwo na dofinansowanie usług opieki wytchnieniowej (w tys. zł) 13 867,5 712,1 1 963,1 * Dzieci z orzeczeniem o niepełnosprawności. Źródło: Sprawozdanie z realizacji Programu „Opieka wytchnieniowa” – edycja 2020.

- 99 -

Załącznik PDF ↗

Struktura tej części nie została zweryfikowana.

nr 2 do Programu Załącznik 2. Harmonogram działań Programu Rodzaje działań wg priorytetów Harmonogram prac Podmiot odpowiedzialny I. Wsparcie dla kobiet ciąży i ich rodzin 1.1. Koordynowana opieka nad kobietą ciąży, ze szczególnym uwzględnieniem ciąży powikłanej od 2017 MZ 1.2. Diagnostyka i terapia prenatalna od 2017 MZ 1.3. Opieka paliatywna i hospicyjna od 2017 MZ 1.4. Rozwój sieci domów dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet ciąży 2017–2026 MRiPS 1.5. Pomoc uczennicom ciąży 2017–2026 MEiN 1.6. Prawo do korzystania z elastycznych form organizacji czasu pracy od 2018 MRiPS II. Wczesne wspomaganie rozwoju dziecka i jego rodziny 2.1. Koordynacja opieki neonatologiczno-pediatrycznej na rzecz dzieci, u których zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, które powstały prenatalnym okresie rozwoju lub czasie porodu od 2017 MZ 2.2. Odżywianie mlekiem kobiecym noworodków i niemowląt, ze szczególnym uwzględnieniem dzieci, u których zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, które powstały prenatalnym okresie rozwoju od 2017 MZ

- 100 - lub czasie porodu 2.3. Wczesna rehabilitacja dzieci, u których zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, które powstały prenatalnym okresie rozwoju lub czasie porodu od 2017 MZ 2.4. Wieloaspektowa i kompleksowa pomoc niepełnosprawnemu dziecku okresie od 0. roku życia do rozpoczęcia nauki szkole oraz jego rodzinie 2017–2026 MEiN 2.5. Uprawienia osób ubezpieczonych chorobowo do zasiłku opiekuńczego przypadku choroby dziecka do 18. roku życia od 2018 MRiPS 2.6. Przyznanie i wypłata jednorazowego świadczenia wysokości 4000 zł od 2017 MRiPS III. Usługi wspierające i rehabilitacyjne 3.1. Wsparcie wytchnieniowe dla rodziców lub opiekunów osób niepełnosprawnych od 2022 MRiPS 3.2. Rozwój sieci ŚDS, tym rozwój bazy całodobowej jednostkach już funkcjonujących z przeznaczeniem dla osób z niepełnosprawnością sprzężoną oraz osób ze spektrum autyzmu od 2017 MRiPS 3.3. Wsparcie osób niepełnosprawnych, które opuściły warsztat terapii zajęciowej, celu podjęcia zatrudnienia na rynku pracy oraz znajdujących się na liście osób niepełnosprawnych, których zgłoszenie do uczestnictwa warsztacie zostało zatwierdzone i które nie rozpoczęły terapii warsztacie od 2018 MRiPS 3.4. „Pomoc domu” – ramach prac społecznie użytecznych od 2017 MRiPS 3.5. Wspieranie aktywizacji zawodowej opiekunów osób niepełnosprawnych 3.5.1. Wspieranie zatrudnienia członków rodzin opiekujących się osobą od 2018 MRiPS

- 101 - niepełnosprawną 3.5.2. Dostęp do usług i instrumentów rynku pracy członków rodzin opiekujących się osobą niepełnosprawną od 2017 MRiPS 3.5.3. Stworzenie preferencyjnych warunków do zakładania działalności gospodarczej przez członków rodzin opiekujących się osobą niepełnosprawną, tym na zakładanie żłobków lub klubów dziecięcych z miejscami dla dzieci niepełnosprawnych lub świadczenie usług rehabilitacyjnych dla dzieci niepełnosprawnych miejscu zamieszkania, tym usług mobilnych od 2017 MRiPS 3.5.4. Stworzenie preferencyjnych warunków dla podmiotów prowadzących żłobki lub kluby dziecięce z miejscami dla dzieci niepełnosprawnych lub dla podmiotów świadczących usługi rehabilitacyjne dla dzieci niepełnosprawnych miejscu zamieszkania, tym usługi mobilne od 2017 MRiPS 3.5.5. Dodatkowe programy aktywizacji zawodowej powracających na rynek pracy bezrobotnych rodziców i opiekunów osób niepełnosprawnych od 2017 MRiPS IV. Wsparcie mieszkaniowe 4.1. Zwiększenie dostępności mieszkań dla rodzin wychowujących dzieci niepełnosprawne – budowa mieszkań na wynajem, tym z możliwością docelowego uzyskania własności, m.in. z wykorzystaniem gruntów publicznych (I filar Programu Mieszkanie+) Działanie nie jest ograniczone horyzontem czasowym (pierwsze listy intencyjne / porozumienia dotyczące realizacji inwestycji zawarte październiku 2016 r.) MRiT 4.2. Zwiększenie dostępności mieszkań dla rodzin wychowujących dzieci niepełnosprawne – mieszkania na wynajem umiarkowanym czynszu wybudowane ramach bezzwrotnego dofinansowania ze środków budżetu państwa społecznego budownictwa czynszowego W ramach zmian Programie realizowanym od 2006 Zmiany przepisach 2017 MRiT 4.3. Zwiększenie dostępności mieszkań dla rodzin wychowujących dzieci niepełnosprawne – najem mieszkania z mieszkaniowego zasobu gminy Zmiana systemowa przepisów ustawy (konsekwencją zmiany działanie ciągłe) MRiT

- 102 - 4.4. Tworzenie mieszkań chronionych dla osób niepełnosprawnych od 2017 MRiPS V. Koordynacja, edukacja, poradnictwo i informacja 5.1. Wzmocnienie profilaktycznego aspektu zadań asystenta rodziny 2017–2022 MRiPS 5.2. Utworzenie i utrzymanie portalu informacyjnego oraz infolinii „Za życiem” od 2022 MRiPS 5.3. Doradca rodziny od 2023 MEiN, MRiPS 5.4. Tranzycja na rynek pracy od 2022 MEiN 5.5. Świadome i odpowiedzialne rodzicielstwo – działania edukacyjne dla młodzieży szkół ponadpodstawowych od 2022 MEiN VI. Pozostałe instrumenty wsparcia 6.1. Wspieranie działań na rzecz rodzin i systemu pieczy zastępczej ramach konkursów Program Fundusz Inicjatyw Obywatelskich NOWEFIO na lata 2021–2030 od 02.02.2017 do końca realizacji Programu KPRM, NIW-CRSO 6.2. Spółdzielczość socjalna na rzecz opiekunów osób z niepełnosprawnością oraz ich rodzin od 2017 MRiPS 6.3. „Pakiet alimentacyjny” – przeciwdziałanie zjawisku niealimentacji, które znacznej mierze dotyka rodziców samotnie wychowujących dziecko niepełnosprawne od 2017 MRiPS 6.4. Wsparcie osób niepełnosprawnych ramach Programu Operacyjnego Wiedza Edukacja Rozwój (PO WER) 2016–2023 MRiPS 6.5. Zwiększenie dostępności pomocy prawnej, poradnictwa obywatelskiego i edukacji prawnej dla rodzin wychowujących dzieci z niepełnosprawnością od 2022 MS

- 103 - Spis tabel i wykresów 1. Tabele Tabela 2. Osoby niepełnosprawne w Polsce z aktualnym orzeczeniem o (stopniu) niepełnosprawności według płci (stan na dzień 25 sierpnia 2021 r.).................. 17 Tabela 4. Bezrobotni uczestniczący w wybranych formach wsparcia w 2019 r..................... 24 Tabela 5. Liczba pacjentów korzystających z perinatalnej opieki paliatywnej w latach 2018–2020........................................................................................................... 67 Tabela 6. Podmioty świadczące perinatalną opiekę paliatywną ............................................. 68 Tabela 7. Dziecięca opieka koordynowana w latach 2017–2020............................................ 73 Tabela 8. Wczesne wspomaganie rozwoju dzieci według wieku dzieci i typu jednostki organizacyjnej w 2020 r...................................................................................... 75 Tabela 9. Liczba dzieci posiadających orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego według rodzajów niepełnosprawności w placówkach wychowania przedszkolnego w 2020 r. ................................................................................... 77 Tabela 10. Liczba osób z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu głębokim, którym zorganizowano zajęcia rewalidacyjno-wychowawcze indywidualne lub zespołowe w 2020 r. ..................................................................................... 79 Tabela 11. Liczba dzieci i młodzieży korzystających z zajęć specjalistycznych z zakresu pomocy psychologiczno-pedagogicznej w szkołach dla dzieci lub młodzieży i placówkach systemu oświaty w 2020 r. .......................................... 80 Tabela 12. Liczba diagnoz przeprowadzonych w poradniach psychologicznopedagogicznych w roku szkolnym 2019/2020.................................................... 81 Tabela 13. Rodzaje i liczba opinii wydanych przez poradnie psychologicznopedagogiczne w roku szkolnym 2019/2020........................................................ 82 Tabela 14. Liczba dzieci i młodzieży objętych pomocą psychologiczno-pedagogiczną w poradniach psychologiczno-pedagogicznych według rodzaju zajęć w roku szkolnym 2019/2020........................................................................................... 83 Tabela 15. Liczba ośrodków interwencji kryzysowej w podziale na województwa w 2020 r. ................................................................................................................. 85 Tabela 16. Liczba mieszkań chronionych w podziale na województwa w 2020 r.................. 86 Tabela 17. Liczba ŚDS w podziale na województwa w 2020 r. ............................................. 87 Tabela 18. Liczba domów dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży w podziale na województwa w 2020 r................................................................................... 88 Tabela 19. Liczba DPS w podziale na województwa w 2020 r. ............................................. 89 Tabela 20. Asystenci rodziny według województw w latach 2015–2020............................... 90 Tabela 21. Program asystent rodziny w latach 2017–2020..................................................... 91 Tabela 22. Warsztaty terapii zajęciowej działające w latach 2015, 2019 i 2020 .................... 92

- 104 - Tabela 23. Informacja dotycząca realizacji programu „Zajęcia klubowe w WTZ” w latach 2018–2021 ................................................................................................ 93 Tabela 24. Dofinansowanie turnusów rehabilitacyjnych w latach 2015, 2019 i 2020............ 94 Tabela 25. Dofinansowanie likwidacji barier funkcjonalnych w latach 2015, 2019 i 2020..................................................................................................................... 95 Tabela 26. Dofinansowanie zaopatrzenia w sprzęt rehabilitacyjny, przedmioty ortopedyczne i środki pomocnicze przyznawane osobom niepełnosprawnym w 2015 i 2020 r.................................................................... 96 Tabela 27. Program „Opieka wytchnieniowa” – edycja 2019 ................................................ 98 Tabela 28. Program „Opieka wytchnieniowa” – edycja 2020 ................................................ 98 Tabela 1 i wykres 9. Osoby niepełnosprawne w Polsce z aktualnym orzeczeniem o (stopniu) niepełnosprawności według grup wiekowych (stan na dzień 25 sierpnia 2021 r.) ............................................................................................. 16 Tabela 3 i wykres 10. Osoby niepełnosprawne w Polsce w wieku 16 lat i więcej według stopnia niepełnosprawności (stan na dzień 25 sierpnia 2021 r.) ............ 17 2. Wykresy Wykres 1. Osoby niepełnosprawne w Polsce w latach 2002 i 2011 (w tys.).......................... 12 Wykres 2. Osoby niepełnosprawne według grup wieku w 2011 r.......................................... 13 Wykres 3. Osoby niepełnosprawne według grup wieku, płci i kategorii niepełnosprawności w 2011 r.............................................................................. 13 Wykresy 4–5. Osoby niepełnosprawne prawnie w wieku 16 lat i więcej w 2020 r. według płci i miejsca zamieszkania.................................................................... 14 Wykres 6. Osoby niepełnosprawne prawnie w wieku 16 lat i więcej, według grup wieku w 2015 i 2020 r. (w tys.) .......................................................................... 14 Wykres 7. Odsetek gospodarstw rodzinnych z osobami niepełnosprawnymi i bez osób niepełnosprawnych w 2011 r. ............................................................................. 15 Wykres 8. Odsetki dzieci z niepełnosprawnością według kryterium statystycznego i grup wieku w 2019 r. (w %) ............................................................................... 16 Wykres 11. Osoby niepełnosprawne w Polsce z aktualnym orzeczeniem o (stopniu) niepełnosprawności według przyczyny niepełnosprawności (stan na dzień 25 sierpnia 2021 r.) ............................................................................................. 18 Wykres 12. Występowanie grup schorzeń u dorosłych osób niepełnosprawnych w 2019 r. (w %) ............................................................................................................... 19 Wykres 13. Osoby niepełnosprawne w wieku 16 lat i więcej według poziomu wykształcenia w 2015 i 2020 r. (w %)................................................................ 20 Wykres 14. Ludność w wieku 15 lat i więcej oraz osoby niepełnosprawne w wieku 16 lat i więcej według poziomu wykształcenia w 2020 r. (w %)............................. 20

- 105 - Wykresy 15–16. Współczynnik aktywności zawodowej oraz stopa bezrobocia osób niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym według poziomu wykształcenia w 2020 r....................................................................................... 21 Wykresy 17–18. Wskaźniki aktywności ekonomicznej osób niepełnosprawnych w wieku 16 lat i więcej oraz ludności ogółem w wieku 15 lat i więcej w latach 2015 i 2020 (w %) .................................................................................... 22 Wykres 19. Wskaźniki aktywności zawodowej dla osób niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym według stopnia niepełnosprawności w 2020 r. (w %) ................ 23 Wykres 20. Bezrobocie rejestrowane wśród osób niepełnosprawnych według wieku w grudniu 2015 i 2020 r. (w %).............................................................................. 26 Wykres 21. Bezrobocie rejestrowane wśród osób niepełnosprawnych według czasu pozostawania bez pracy w grudniu 2015 i 2020 r. (w %)................................... 27 Wykres 22. Wskaźniki zasięgu ubóstwa skrajnego w gospodarstwach domowych według obecności osób z orzeczeniem o niepełnosprawności w latach 2014–2020 (% osób w gospodarstwach domowych).......................................... 28 Wykres 23. Lekarze i pielęgniarki pracujący na 10 tys. ludności według województw w 2019 r. ............................................................................................................. 64 Wykres 24. Liczba szpitali ogólnych i łóżek w szpitalach według województw w 2019 r. .......................................................................................................................... 65 Wykres 25. Liczba hospicjów i łóżek w hospicjach według województw w 2019 r. ............. 66 Wykres 26. Liczba oddziałów opieki paliatywnej i łóżek według województw w 2019 r. .... 67 Wykres 27. Liczba zakładów lecznictwa uzdrowiskowego w Polsce w 2014 i 2019 r. ......... 69 Wykres 28. Stopień przystosowania zakładów lecznictwa uzdrowiskowego do potrzeb osób niepełnosprawnych w 2019 r. (w %).......................................................... 70 Wykres 29. Przychodnie w latach 2005–2019 ........................................................................ 71 Wykres 30. Struktura niepełnosprawnych pracowników spółdzielni socjalnych w latach 2018–2019 w podziale na stopień niepełnosprawności ...................................... 84

- 106 -

Załącznik PDF ↗

Struktura tej części nie została zweryfikowana.

nr 2 PLAN FINANSOWY PROGRAMU* Budżetowanie działań Programu tys. zł Priorytet/(pod)działanie środki budżetu Programu Łącznie środki budżetu państwa Fundusz Pracy FUS NFZ PFRON Fundusz Solidarnościowy 0 1 2 3 4 5 6 7 tys. zł Rodzaje działań wg priorytetów 2022–2026 (sumarycznie) I. Wsparcie dla kobiet ciąży i ich rodzin 26 650 0 0 3 236 441 0 0 3 263 091 1.1. Koordynowana opieka nad kobietą ciąży, ze szczególnym uwzględnieniem ciąży powikłanej 0 0 0 2 761 080 0 0 2 761 080 1.2. Diagnostyka i terapia prenatalna 0 0 0 472 511 0 0 472 511 1.3. Opieka paliatywna i hospicyjna 0 0 0 2 850 0 0 2 850 1.4. Rozwój sieci domów dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet ciąży 25 000 0 0 0 0 0 25 000 1.5. Pomoc uczennicom ciąży 1 650 0 0 0 0 0 1 650 1.6. Prawo do korzystania z elastycznych form organizacji czasu pracy 0 0 0 0 0 0 0 II. Wczesne wspomaganie rozwoju dziecka i jego rodziny 815 000 0 `- 198 316 0 0 1 013 316 2.1. Koordynacja opieki neonatologiczno-pediatrycznej na rzecz dzieci, u których zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, które powstały prenatalnym okresie rozwoju lub czasie porodu 0 0 0 11 443 0 0 11 443

Załącznik PDF ↗

Struktura tej części nie została zweryfikowana.

nr 2

- 107 - Priorytet/(pod)działanie środki budżetu Programu Łącznie środki budżetu państwa Fundusz Pracy FUS NFZ PFRON Fundusz Solidarnościowy 0 1 2 3 4 5 6 7 2.2. Odżywianie mlekiem kobiecym noworodków i niemowląt, ze szczególnym uwzględnieniem dzieci, u których zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, które powstały prenatalnym okresie rozwoju lub czasie porodu 26 000 0 0 155 283 0 0 181 283 2.3. Wczesna rehabilitacja dzieci, u których zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, które powstały prenatalnym okresie rozwoju lub czasie porodu 1 000 0 0 31 590 0 0 32 590 2.4. Wieloaspektowa i kompleksowa pomoc niepełnosprawnemu dziecku okresie od 0. roku życia do rozpoczęcia nauki szkole oraz jego rodzinie 528 000 0 0 0 0 0 528 000 2.5. Uprawnienia osób ubezpieczonych chorobowo do zasiłku opiekuńczego przypadku choroby dziecka do 18. roku życia 0 0 a) 0 0 0 `- 2.6. Przyznanie i wypłata jednorazowego świadczenia wysokości 4000 zł 260 000 0 0 0 0 0 260 000 III. Usługi wspierające i rehabilitacyjne 461 154 `- 0 0 30 000 720 000 1 211 154 3.1. Wsparcie wytchnieniowe dla rodziców lub opiekunów osób niepełnosprawnych 0 0 0 0 0 720 000 720 000 3.2. Rozwój sieci ŚDS, tym rozwój bazy całodobowej jednostkach już funkcjonujących z przeznaczeniem dla osób z niepełnosprawnością sprzężoną oraz osób ze spektrum autyzmu 461 154 0 0 0 0 0 461 154

- 108 - Priorytet/(pod)działanie środki budżetu Programu Łącznie środki budżetu państwa Fundusz Pracy FUS NFZ PFRON Fundusz Solidarnościowy 0 1 2 3 4 5 6 7 3.3. Wsparcie osób niepełnosprawnych, które opuściły warsztat terapii zajęciowej, celu podjęcia zatrudnienia na rynku pracy oraz znajdujących się na liście osób niepełnosprawnych, których zgłoszenie do uczestnictwa warsztacie zostało zatwierdzone i które nie rozpoczęły terapii warsztacie 0 0 0 0 30 000 0 30 000 3.4. „Pomoc domu” – ramach prac społecznie użytecznych 0 b) 0 0 0 0 `- 3.5. Wspieranie aktywizacji zawodowej opiekunów osób niepełnosprawnych 0 `- 0 0 0 0 `- 3.5.1. Wspieranie zatrudnienia członków rodzin opiekujących się osobą niepełnosprawną 0 b) 0 0 0 0 `- 3.5.2. Dostęp do usług i instrumentów rynku pracy członków rodzin opiekujących się osobą niepełnosprawną 0 b) 0 0 0 0 `- 3.5.3. Stworzenie preferencyjnych warunków do zakładania działalności gospodarczej przez członków rodzin opiekujących się osobą niepełnosprawną, tym na zakładanie żłobków lub klubów dziecięcych z miejscami dla dzieci niepełnosprawnych lub świadczenie usług rehabilitacyjnych dla dzieci niepełnosprawnych miejscu zamieszkania, tym usług mobilnych 0 b) 0 0 0 0 `- 3.5.4. Stworzenie preferencyjnych warunków dla podmiotów prowadzących żłobki lub kluby dziecięce z miejscami dla dzieci niepełnosprawnych lub dla podmiotów świadczących usługi rehabilitacyjne dla dzieci niepełnosprawnych miejscu zamieszkania, tym usługi mobilne 0 b) 0 0 0 0 `-

- 109 - Priorytet/(pod)działanie środki budżetu Programu Łącznie środki budżetu państwa Fundusz Pracy FUS NFZ PFRON Fundusz Solidarnościowy 0 1 2 3 4 5 6 7 3.5.5. Dodatkowe programy aktywizacji zawodowej powracających na rynek pracy bezrobotnych rodziców i opiekunów osób niepełnosprawnych 0 b) 0 0 0 0 `- IV. Wsparcie mieszkaniowe 120 000 0 0 0 0 0 120 000 4.1. Zwiększenie dostępności mieszkań dla rodzin wychowujących dzieci niepełnosprawne – budowa mieszkań na wynajem, tym z możliwością docelowego uzyskania własności, m.in. z wykorzystaniem gruntów publicznych (I filar Programu Mieszkanie+) 0 0 0 0 0 0 0 środki Programu Mieszkanie +, finansowanie rynkowe 4.2. Zwiększenie dostępności mieszkań dla rodzin wychowujących dzieci niepełnosprawne – mieszkania na wynajem umiarkowanym czynszu wybudowane ramach bezzwrotnego dofinansowania ze środków budżetu państwa społecznego budownictwa czynszowego 0 0 0 0 0 0 0 środki NPM, fundusz dopłat ulokowany BGK – 6 150 mln zł na wszystkie lata 4.3. Zwiększenie dostępności mieszkań dla rodzin wychowujących dzieci niepełnosprawne – najem mieszkania z mieszkaniowego zasobu gminy 0 0 0 0 0 0 0 finansowanie jst 4.4. Tworzenie mieszkań chronionych dla osób niepełnosprawnych 120 000 0 0 0 0 0 120 000 V. Koordynacja, edukacja, poradnictwo i informacja 56 700 280 000 0 0 0 0 336 700 5.1. Wzmocnienie profilaktycznego aspektu zadań asystenta rodziny c) 0 0 0 0 0 `- 5.2. Utworzenie i utrzymanie portalu informacyjnego oraz infolinii „Za życiem” 7 600 0 0 0 0 0 7 600 5.3. Doradca rodziny 0 280 000 0 0 0 0 280 000

- 110 - Priorytet/(pod)działanie środki budżetu Programu Łącznie środki budżetu państwa Fundusz Pracy FUS NFZ PFRON Fundusz Solidarnościowy 0 1 2 3 4 5 6 7 5.4. Tranzycja na rynek pracy 36 700 0 0 0 0 0 36 700 5.5. Świadome i odpowiedzialne rodzicielstwo – działania edukacyjne dla młodzieży szkół ponadpodstawowych 12 400 0 0 0 0 0 12 400 VI. Pozostałe instrumenty wsparcia `- 5 156 0 0 1 289 0 6 445 6.1. Wspieranie działań na rzecz rodzin i systemu pieczy zastępczej ramach konkursów Program Fundusz Inicjatyw Obywatelskich NOWEFIO na lata 2021–2030 d) 0 0 0 0 0 `- 6.2. Spółdzielczość socjalna na rzecz opiekunów osób z niepełnosprawnością oraz ich rodzin 0 5 156 0 0 1 289 0 6 445 6.3. „Pakiet alimentacyjny” – przeciwdziałanie zjawisku niealimentacji, które znacznej mierze dotyka rodziców samotnie wychowujących dziecko niepełnosprawne 0 0 0 0 0 0 0 6.4. Wsparcie osób niepełnosprawnych ramach Programu Operacyjnego Wiedza Edukacja Rozwój (PO WER) e) 0 0 0 0 0 `- 6.5. Zwiększenie dostępności pomocy prawnej, poradnictwa obywatelskiego i edukacji prawnej dla rodzin wychowujących dzieci z niepełnosprawnością 0 0 0 0 0 0 0 2022–2026 – suma wydatków na wszystkie priorytety 1 479 504 285 156 0 3 434 757 31 289 720 000 5 950 706 Rodzaje działań wg priorytetów 2022 rok I. Wsparcie dla kobiet ciąży i ich rodzin 6 250 0 0 544 720 0 0 550 970 1.1. Koordynowana opieka nad kobietą ciąży, ze szczególnym uwzględnieniem ciąży 0 0 0 452 333 0 0 452 333

- 111 - Priorytet/(pod)działanie środki budżetu Programu Łącznie środki budżetu państwa Fundusz Pracy FUS NFZ PFRON Fundusz Solidarnościowy 0 1 2 3 4 5 6 7 powikłanej 1.2. Diagnostyka i terapia prenatalna 0 0 0 91 877 0 0 91 877 1.3. Opieka paliatywna i hospicyjna 0 0 0 510 0 0 510 1.4. Rozwój sieci domów dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet ciąży 5 000 0 0 0 0 0 5 000 1.5. Pomoc uczennicom ciąży 1 250 0 0 0 0 0 1 250 1.6. Prawo do korzystania z elastycznych form organizacji czasu pracy 0 0 0 0 0 0 0 II. Wczesne wspomaganie rozwoju dziecka i jego rodziny 155 550 0 `- 31 770 0 0 187 320 2.1. Koordynacja opieki neonatologiczno-pediatrycznej na rzecz dzieci, u których zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, które powstały prenatalnym okresie rozwoju lub czasie porodu 0 0 0 1 414 0 0 1 414 2.2. Odżywianie mlekiem kobiecym noworodków i niemowląt, ze szczególnym uwzględnieniem dzieci, u których zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, które powstały prenatalnym okresie rozwoju lub czasie porodu 5 200 0 0 25 439 0 0 30 639 2.3. Wczesna rehabilitacja dzieci, u których zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, które powstały prenatalnym okresie rozwoju lub czasie porodu 500 0 0 4 917 0 0 5 417

- 112 - Priorytet/(pod)działanie środki budżetu Programu Łącznie środki budżetu państwa Fundusz Pracy FUS NFZ PFRON Fundusz Solidarnościowy 0 1 2 3 4 5 6 7 2.4. Wieloaspektowa i kompleksowa pomoc niepełnosprawnemu dziecku okresie od 0. roku życia do rozpoczęcia nauki szkole oraz jego rodzinie 97 850 0 0 0 0 0 97 850 2.5. Uprawnienia osób ubezpieczonych chorobowo do zasiłku opiekuńczego przypadku choroby dziecka do 18. roku życia 0 0 a) 0 0 0 `- 2.6. Przyznanie i wypłata jednorazowego świadczenia wysokości 4000 zł 52 000 0 0 0 0 0 52 000 III. Usługi wspierające i rehabilitacyjne 75 102 `- 0 0 6 000 120 000 201 102 3.1. Wsparcie wytchnieniowe dla rodziców lub opiekunów osób niepełnosprawnych 0 0 0 0 0 120 000 120 000 3.2. Rozwój sieci ŚDS, tym rozwój bazy całodobowej jednostkach już funkcjonujących z przeznaczeniem dla osób z niepełnosprawnością sprzężoną oraz osób ze spektrum autyzmu 75 102 0 0 0 0 0 75 102 3.3. Wsparcie osób niepełnosprawnych, które opuściły warsztat terapii zajęciowej, celu podjęcia zatrudnienia na rynku pracy oraz znajdujących się na liście osób niepełnosprawnych, których zgłoszenie do uczestnictwa warsztacie zostało zatwierdzone i które nie rozpoczęły terapii warsztacie 0 0 0 0 6 000 0 6 000 3.4. „Pomoc domu” – ramach prac społecznie użytecznych 0 b) 0 0 0 0 `- 3.5. Wspieranie aktywizacji zawodowej opiekunów osób niepełnosprawnych 0 `- 0 0 0 0 `- 3.5.1. Wspieranie zatrudnienia członków rodzin 0 b) 0 0 0 0 `-

- 113 - Priorytet/(pod)działanie środki budżetu Programu Łącznie środki budżetu państwa Fundusz Pracy FUS NFZ PFRON Fundusz Solidarnościowy 0 1 2 3 4 5 6 7 opiekujących się osobą niepełnosprawną 3.5.2. Dostęp do usług i instrumentów rynku pracy członków rodzin opiekujących się osobą niepełnosprawną 0 b) 0 0 0 0 `- 3.5.3. Stworzenie preferencyjnych warunków do zakładania działalności gospodarczej przez członków rodzin opiekujących się osobą niepełnosprawną, tym na zakładanie żłobków lub klubów dziecięcych z miejscami dla dzieci niepełnosprawnych lub świadczenie usług rehabilitacyjnych dla dzieci niepełnosprawnych miejscu zamieszkania, tym usług mobilnych 0 b) 0 0 0 0 `- 3.5.4. Stworzenie preferencyjnych warunków dla podmiotów prowadzących żłobki lub kluby dziecięce z miejscami dla dzieci niepełnosprawnych lub dla podmiotów świadczących usługi rehabilitacyjne dla dzieci niepełnosprawnych miejscu zamieszkania, tym usługi mobilne 0 b) 0 0 0 0 `- 3.5.5. Dodatkowe programy aktywizacji zawodowej powracających na rynek pracy bezrobotnych rodziców i opiekunów osób niepełnosprawnych 0 b) 0 0 0 0 `- IV. Wsparcie mieszkaniowe 24 000 0 0 0 0 0 24 000 4.1. Zwiększenie dostępności mieszkań dla rodzin wychowujących dzieci niepełnosprawne – budowa mieszkań na wynajem, tym z możliwością docelowego uzyskania własności, m.in. z wykorzystaniem gruntów publicznych (I filar Programu Mieszkanie+) 0 0 0 0 0 0 0 środki Programu Mieszkanie +, finansowanie rynkowe

- 114 - Priorytet/(pod)działanie środki budżetu Programu Łącznie środki budżetu państwa Fundusz Pracy FUS NFZ PFRON Fundusz Solidarnościowy 0 1 2 3 4 5 6 7 4.2. Zwiększenie dostępności mieszkań dla rodzin wychowujących dzieci niepełnosprawne – mieszkania na wynajem umiarkowanym czynszu wybudowane ramach bezzwrotnego dofinansowania ze środków budżetu państwa społecznego budownictwa czynszowego 0 0 0 0 0 0 0 środki NPM, fundusz dopłat ulokowany BGK – 6 150 mln zł na wszystkie lata 4.3. Zwiększenie dostępności mieszkań dla rodzin wychowujących dzieci niepełnosprawne – najem mieszkania z mieszkaniowego zasobu gminy 0 0 0 0 0 0 0 finansowanie jst 4.4. Tworzenie mieszkań chronionych dla osób niepełnosprawnych 24 000 0 0 0 0 0 24 000 V. Koordynacja, edukacja, poradnictwo i informacja 5 600 0 0 0 0 0 5 600 5.1. Wzmocnienie profilaktycznego aspektu zadań asystenta rodziny c) 0 0 0 0 0 `- 5.2. Utworzenie i utrzymanie portalu informacyjnego oraz infolinii „Za życiem” 1 600 0 0 0 0 0 1 600 5.3. Doradca rodziny 0 0 0 0 0 0 0 5.4. Tranzycja na rynek pracy 1 000 0 0 0 0 0 1 000 5.5. Świadome i odpowiedzialne rodzicielstwo – działania edukacyjne dla młodzieży szkół ponadpodstawowych 3 000 0 0 0 0 0 3 000 VI. Pozostałe instrumenty wsparcia `- 1 031 0 0 258 0 1 289 6.1. Wspieranie działań na rzecz rodzin i systemu pieczy zastępczej ramach konkursów Program Fundusz Inicjatyw Obywatelskich NOWEFIO na lata 2021–2030 d) 0 0 0 0 0 `-

- 115 - Priorytet/(pod)działanie środki budżetu Programu Łącznie środki budżetu państwa Fundusz Pracy FUS NFZ PFRON Fundusz Solidarnościowy 0 1 2 3 4 5 6 7 6.2. Spółdzielczość socjalna na rzecz opiekunów osób z niepełnosprawnością oraz ich rodzin 0 1 031 0 0 258 0 1 289 6.3. „Pakiet alimentacyjny” – przeciwdziałanie zjawisku niealimentacji, które znacznej mierze dotyka rodziców samotnie wychowujących dziecko niepełnosprawne 0 0 0 0 0 0 0 6.4. Wsparcie osób niepełnosprawnych ramach Programu Operacyjnego Wiedza Edukacja Rozwój (PO WER) e) 0 0 0 0 0 `- 6.5. Zwiększenie dostępności pomocy prawnej, poradnictwa obywatelskiego i edukacji prawnej dla rodzin wychowujących dzieci z niepełnosprawnością 0 0 0 0 0 0 0 2022 – suma wydatków na wszystkie priorytety 266 502 1 031 `- 576 491 6 258 120 000 970 282 Rodzaje działań wg priorytetów 2023 rok I. Wsparcie dla kobiet ciąży i ich rodzin 5 100 0 0 591 138 0 0 596 238 1.1. Koordynowana opieka nad kobietą ciąży, ze szczególnym uwzględnieniem ciąży powikłanej 0 0 0 497 533 0 0 497 533 1.2. Diagnostyka i terapia prenatalna 0 0 0 93 065 0 0 93 065 1.3. Opieka paliatywna i hospicyjna 0 0 0 540 0 0 540 1.4. Rozwój sieci domów dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet ciąży 5 000 0 0 0 0 0 5 000 1.5. Pomoc uczennicom ciąży 100 0 0 0 0 0 100 1.6. Prawo do korzystania z elastycznych form organizacji czasu pracy 0 0 0 0 0 0 0

- 116 - Priorytet/(pod)działanie środki budżetu Programu Łącznie środki budżetu państwa Fundusz Pracy FUS NFZ PFRON Fundusz Solidarnościowy 0 1 2 3 4 5 6 7 II. Wczesne wspomaganie rozwoju dziecka i jego rodziny 157 350 0 `- 35 355 0 0 192 705 2.1. Koordynacja opieki neonatologiczno-pediatrycznej na rzecz dzieci, u których zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, które powstały prenatalnym okresie rozwoju lub czasie porodu 0 0 0 1 838 0 0 1 838 2.2. Odżywianie mlekiem kobiecym noworodków i niemowląt, ze szczególnym uwzględnieniem dzieci, u których zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, które powstały prenatalnym okresie rozwoju lub czasie porodu 5 200 0 0 27 983 0 0 33 183 2.3. Wczesna rehabilitacja dzieci, u których zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, które powstały prenatalnym okresie rozwoju lub czasie porodu 0 0 0 5 534 0 0 5 534 2.4. Wieloaspektowa i kompleksowa pomoc niepełnosprawnemu dziecku okresie od 0. roku życia do rozpoczęcia nauki szkole oraz jego rodzinie 100 150 0 0 0 0 0 100 150 2.5. Uprawnienia osób ubezpieczonych chorobowo do zasiłku opiekuńczego przypadku choroby dziecka do 18. roku życia 0 0 a) 0 0 0 `- 2.6. Przyznanie i wypłata jednorazowego świadczenia wysokości 4000 zł 52 000 0 0 0 0 0 52 000 III. Usługi wspierające i rehabilitacyjne 96 513 `- 0 0 6 000 150 000 252 513

- 117 - Priorytet/(pod)działanie środki budżetu Programu Łącznie środki budżetu państwa Fundusz Pracy FUS NFZ PFRON Fundusz Solidarnościowy 0 1 2 3 4 5 6 7 3.1. Wsparcie wytchnieniowe dla rodziców lub opiekunów osób niepełnosprawnych 0 0 0 0 0 150 000 150 000 3.2. Rozwój sieci ŚDS, tym rozwój bazy całodobowej jednostkach już funkcjonujących z przeznaczeniem dla osób z niepełnosprawnością sprzężoną oraz osób ze spektrum autyzmu 96 513 0 0 0 0 0 96 513 3.3. Wsparcie osób niepełnosprawnych, które opuściły warsztat terapii zajęciowej, celu podjęcia zatrudnienia na rynku pracy oraz znajdujących się na liście osób niepełnosprawnych, których zgłoszenie do uczestnictwa warsztacie zostało zatwierdzone i które nie rozpoczęły terapii warsztacie 0 0 0 0 6 000 0 6 000 3.4. „Pomoc domu” – ramach prac społecznie użytecznych 0 b) 0 0 0 0 `- 3.5. Wspieranie aktywizacji zawodowej opiekunów osób niepełnosprawnych 0 `- 0 0 0 0 `- 3.5.1. Wspieranie zatrudnienia członków rodzin opiekujących się osobą niepełnosprawną 0 b) 0 0 0 0 `- 3.5.2. Dostęp do usług i instrumentów rynku pracy członków rodzin opiekujących się osobą niepełnosprawną 0 b) 0 0 0 0 `- 3.5.3. Stworzenie preferencyjnych warunków do zakładania działalności gospodarczej przez członków rodzin opiekujących się osobą niepełnosprawną, tym na zakładanie żłobków lub klubów dziecięcych z miejscami dla dzieci niepełnosprawnych lub świadczenie usług rehabilitacyjnych dla dzieci niepełnosprawnych miejscu zamieszkania, tym usług mobilnych 0 b) 0 0 0 0 `-

- 118 - Priorytet/(pod)działanie środki budżetu Programu Łącznie środki budżetu państwa Fundusz Pracy FUS NFZ PFRON Fundusz Solidarnościowy 0 1 2 3 4 5 6 7 3.5.4. Stworzenie preferencyjnych warunków dla podmiotów prowadzących żłobki lub kluby dziecięce z miejscami dla dzieci niepełnosprawnych lub dla podmiotów świadczących usługi rehabilitacyjne dla dzieci niepełnosprawnych miejscu zamieszkania, tym usługi mobilne 0 b) 0 0 0 0 `- 3.5.5. Dodatkowe programy aktywizacji zawodowej powracających na rynek pracy bezrobotnych rodziców i opiekunów osób niepełnosprawnych 0 b) 0 0 0 0 `- IV. Wsparcie mieszkaniowe 24 000 0 0 0 0 0 24 000 4.1. Zwiększenie dostępności mieszkań dla rodzin wychowujących dzieci niepełnosprawne – budowa mieszkań na wynajem, tym z możliwością docelowego uzyskania własności, m.in. z wykorzystaniem gruntów publicznych (I filar Programu Mieszkanie+) 0 0 0 0 0 0 0 środki Programu Mieszkanie +, finansowanie rynkowe 4.2. Zwiększenie dostępności mieszkań dla rodzin wychowujących dzieci niepełnosprawne – mieszkania na wynajem umiarkowanym czynszu wybudowane ramach bezzwrotnego dofinansowania ze środków budżetu państwa społecznego budownictwa czynszowego 0 0 0 0 0 0 0 środki NPM, fundusz dopłat ulokowany BGK – 6 150 mln zł na wszystkie lata 4.3. Zwiększenie dostępności mieszkań dla rodzin wychowujących dzieci niepełnosprawne – najem mieszkania z mieszkaniowego zasobu gminy 0 0 0 0 0 0 0 finansowanie jst 4.4. Tworzenie mieszkań chronionych dla osób niepełnosprawnych 24 000 0 0 0 0 0 24 000 V. Koordynacja, edukacja, poradnictwo i informacja 14 700 70 000 0 0 0 0 84 700

- 119 - Priorytet/(pod)działanie środki budżetu Programu Łącznie środki budżetu państwa Fundusz Pracy FUS NFZ PFRON Fundusz Solidarnościowy 0 1 2 3 4 5 6 7 5.1. Wzmocnienie profilaktycznego aspektu zadań asystenta rodziny c) 0 0 0 0 0 `- 5.2. Utworzenie i utrzymanie portalu informacyjnego oraz infolinii „Za życiem” 1 400 0 0 0 0 0 1 400 5.3. Doradca rodziny 0 70 000 0 0 0 0 70 000 5.4. Tranzycja na rynek pracy 9 600 0 0 0 0 0 9 600 5.5. Świadome i odpowiedzialne rodzicielstwo – działania edukacyjne dla młodzieży szkół ponadpodstawowych 3 700 0 0 0 0 0 3 700 VI. Pozostałe instrumenty wsparcia `- 1 031 0 0 258 0 1 289 6.1. Wspieranie działań na rzecz rodzin i systemu pieczy zastępczej ramach konkursów Program Fundusz Inicjatyw Obywatelskich NOWEFIO na lata 2021–2030 d) 0 0 0 0 0 `- 6.2. Spółdzielczość socjalna na rzecz opiekunów osób z niepełnosprawnością oraz ich rodzin 0 1 031 0 0 258 0 1 289 6.3. „Pakiet alimentacyjny” – przeciwdziałanie zjawisku niealimentacji, które znacznej mierze dotyka rodziców samotnie wychowujących dziecko niepełnosprawne 0 0 0 0 0 0 0 6.4. Wsparcie osób niepełnosprawnych ramach Programu Operacyjnego Wiedza Edukacja Rozwój (PO WER) e) 0 0 0 0 0 `- 6.5. Zwiększenie dostępności pomocy prawnej, poradnictwa obywatelskiego i edukacji prawnej dla rodzin wychowujących dzieci z niepełnosprawnością 0 0 0 0 0 0 0

- 120 - Priorytet/(pod)działanie środki budżetu Programu Łącznie środki budżetu państwa Fundusz Pracy FUS NFZ PFRON Fundusz Solidarnościowy 0 1 2 3 4 5 6 7 2023 – suma wydatków na wszystkie priorytety 297 663 71 031 `- 626 493 6 258 150 000 1 151 445 Rodzaje działań wg priorytetów 2024 rok I. Wsparcie dla kobiet ciąży i ich rodzin 5 100 0 0 642 172 0 0 647 272 1.1. Koordynowana opieka nad kobietą ciąży, ze szczególnym uwzględnieniem ciąży powikłanej 0 0 0 547 231 0 0 547 231 1.2. Diagnostyka i terapia prenatalna 0 0 0 94 371 0 0 94 371 1.3. Opieka paliatywna i hospicyjna 0 0 0 570 0 0 570 1.4. Rozwój sieci domów dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet ciąży 5 000 0 0 0 0 0 5 000 1.5. Pomoc uczennicom ciąży 100 0 0 0 0 0 100 1.6. Prawo do korzystania z elastycznych form organizacji czasu pracy 0 0 0 0 0 0 0 II. Wczesne wspomaganie rozwoju dziecka i jego rodziny 167 200 0 `- 39 099 0 0 206 299 2.1. Koordynacja opieki neonatologiczno-pediatrycznej na rzecz dzieci, u których zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, które powstały prenatalnym okresie rozwoju lub czasie porodu 0 0 0 2 114 0 0 2 114 2.2. Odżywianie mlekiem kobiecym noworodków i niemowląt, ze szczególnym uwzględnieniem dzieci, u których zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, które powstały prenatalnym okresie rozwoju lub czasie 5 200 0 0 30 755 0 0 35 955

- 121 - Priorytet/(pod)działanie środki budżetu Programu Łącznie środki budżetu państwa Fundusz Pracy FUS NFZ PFRON Fundusz Solidarnościowy 0 1 2 3 4 5 6 7 porodu 2.3. Wczesna rehabilitacja dzieci, u których zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, które powstały prenatalnym okresie rozwoju lub czasie porodu 0 0 0 6 230 0 0 6 230 2.4. Wieloaspektowa i kompleksowa pomoc niepełnosprawnemu dziecku okresie od 0. roku życia do rozpoczęcia nauki szkole oraz jego rodzinie 110 000 0 0 0 0 0 110 000 2.5. Uprawnienia osób ubezpieczonych chorobowo do zasiłku opiekuńczego przypadku choroby dziecka do 18. roku życia 0 0 a) 0 0 0 `- 2.6. Przyznanie i wypłata jednorazowego świadczenia wysokości 4000 zł 52 000 0 0 0 0 0 52 000 III. Usługi wspierające i rehabilitacyjne 96 513 `- 0 0 6 000 150 000 252 513 3.1. Wsparcie wytchnieniowe dla rodziców lub opiekunów osób niepełnosprawnych 0 0 0 0 0 150 000 150 000 3.2. Rozwój sieci ŚDS, tym rozwój bazy całodobowej jednostkach już funkcjonujących z przeznaczeniem dla osób z niepełnosprawnością sprzężoną oraz osób ze spektrum autyzmu 96 513 0 0 0 0 0 96 513

- 122 - Priorytet/(pod)działanie środki budżetu Programu Łącznie środki budżetu państwa Fundusz Pracy FUS NFZ PFRON Fundusz Solidarnościowy 0 1 2 3 4 5 6 7 3.3. Wsparcie osób niepełnosprawnych, które opuściły warsztat terapii zajęciowej, celu podjęcia zatrudnienia na rynku pracy oraz znajdujących się na liście osób niepełnosprawnych, których zgłoszenie do uczestnictwa warsztacie zostało zatwierdzone i które nie rozpoczęły terapii warsztacie 0 0 0 0 6 000 0 6 000 3.4. „Pomoc domu” – ramach prac społecznie użytecznych 0 b) 0 0 0 0 `- 3.5. Wspieranie aktywizacji zawodowej opiekunów osób niepełnosprawnych 0 `- 0 0 0 0 `- 3.5.1. Wspieranie zatrudnienia członków rodzin opiekujących się osobą niepełnosprawną 0 b) 0 0 0 0 `- 3.5.2. Dostęp do usług i instrumentów rynku pracy członków rodzin opiekujących się osobą niepełnosprawną 0 b) 0 0 0 0 `- 3.5.3. Stworzenie preferencyjnych warunków do zakładania działalności gospodarczej przez członków rodzin opiekujących się osobą niepełnosprawną, tym na zakładanie żłobków lub klubów dziecięcych z miejscami dla dzieci niepełnosprawnych lub świadczenie usług rehabilitacyjnych dla dzieci niepełnosprawnych miejscu zamieszkania, tym usług mobilnych 0 b) 0 0 0 0 `- 3.5.4. Stworzenie preferencyjnych warunków dla podmiotów prowadzących żłobki lub kluby dziecięce z miejscami dla dzieci niepełnosprawnych lub dla podmiotów świadczących usługi rehabilitacyjne dla dzieci niepełnosprawnych miejscu zamieszkania, 0 b) 0 0 0 0 `-

- 123 - Priorytet/(pod)działanie środki budżetu Programu Łącznie środki budżetu państwa Fundusz Pracy FUS NFZ PFRON Fundusz Solidarnościowy 0 1 2 3 4 5 6 7 tym usługi mobilne 3.5.5. Dodatkowe programy aktywizacji zawodowej powracających na rynek pracy bezrobotnych rodziców i opiekunów osób niepełnosprawnych 0 b) 0 0 0 0 `- IV. Wsparcie mieszkaniowe 24 000 0 0 0 0 0 24 000 4.1. Zwiększenie dostępności mieszkań dla rodzin wychowujących dzieci niepełnosprawne – budowa mieszkań na wynajem, tym z możliwością docelowego uzyskania własności, m.in. z wykorzystaniem gruntów publicznych (I filar Programu Mieszkanie+) 0 0 0 0 0 0 0 środki Programu Mieszkanie +, finansowanie rynkowe 4.2. Zwiększenie dostępności mieszkań dla rodzin wychowujących dzieci niepełnosprawne – mieszkania na wynajem umiarkowanym czynszu wybudowane ramach bezzwrotnego dofinansowania ze środków budżetu państwa społecznego budownictwa czynszowego 0 0 0 0 0 0 0 środki NPM, fundusz dopłat ulokowany BGK – 6 150 mln zł na wszystkie lata 4.3. Zwiększenie dostępności mieszkań dla rodzin wychowujących dzieci niepełnosprawne – najem mieszkania z mieszkaniowego zasobu gminy 0 0 0 0 0 0 0 finansowanie jst 4.4. Tworzenie mieszkań chronionych dla osób niepełnosprawnych 24 000 0 0 0 0 0 24 000 V. Koordynacja, edukacja, poradnictwo i informacja 13 000 70 000 0 0 0 0 83 000

- 124 - Priorytet/(pod)działanie środki budżetu Programu Łącznie środki budżetu państwa Fundusz Pracy FUS NFZ PFRON Fundusz Solidarnościowy 0 1 2 3 4 5 6 7 5.1. Wzmocnienie profilaktycznego aspektu zadań asystenta rodziny c) 0 0 0 0 0 `- 5.2. Utworzenie i utrzymanie portalu informacyjnego oraz infolinii „Za życiem” 1 500 0 0 0 0 0 1 500 5.3. Doradca rodziny 0 70 000 0 0 0 0 70 000 5.4. Tranzycja na rynek pracy 9 600 0 0 0 0 0 9 600 5.5. Świadome i odpowiedzialne rodzicielstwo – działania edukacyjne dla młodzieży szkół ponadpodstawowych 1 900 0 0 0 0 0 1 900 VI. Pozostałe instrumenty wsparcia `- 1 031 0 0 258 0 1 289 6.1. Wspieranie działań na rzecz rodzin i systemu pieczy zastępczej ramach konkursów Program Fundusz Inicjatyw Obywatelskich NOWEFIO na lata 2021–2030 d) 0 0 0 0 0 `- 6.2. Spółdzielczość socjalna na rzecz opiekunów osób z niepełnosprawnością oraz ich rodzin 0 1 031 0 0 258 0 1 289 6.3. „Pakiet alimentacyjny” – przeciwdziałanie zjawisku niealimentacji, które znacznej mierze dotyka rodziców samotnie wychowujących dziecko niepełnosprawne 0 0 0 0 0 0 0 6.4. Wsparcie osób niepełnosprawnych ramach Programu Operacyjnego Wiedza Edukacja Rozwój (PO WER) e) 0 0 0 0 0 `- 6.5. Zwiększenie dostępności pomocy prawnej, poradnictwa obywatelskiego i edukacji prawnej dla rodzin wychowujących dzieci z niepełnosprawnością 0 0 0 0 0 0 0

- 125 - Priorytet/(pod)działanie środki budżetu Programu Łącznie środki budżetu państwa Fundusz Pracy FUS NFZ PFRON Fundusz Solidarnościowy 0 1 2 3 4 5 6 7 2024 – suma wydatków na wszystkie priorytety 305 813 71 031 `- 681 271 6 258 150 000 1 214 373 Rodzaje działań wg priorytetów 2025 rok I. Wsparcie dla kobiet ciąży i ich rodzin 5 100 0 0 698 318 0 0 703 418 1.1. Koordynowana opieka nad kobietą ciąży, ze szczególnym uwzględnieniem ciąży powikłanej 0 0 0 601 909 0 0 601 909 1.2. Diagnostyka i terapia prenatalna 0 0 0 95 809 0 0 95 809 1.3. Opieka paliatywna i hospicyjna 0 0 0 600 0 0 600 1.4. Rozwój sieci domów dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet ciąży 5 000 0 0 0 0 0 5 000 1.5. Pomoc uczennicom ciąży 100 0 0 0 0 0 100 1.6. Prawo do korzystania z elastycznych form organizacji czasu pracy 0 0 0 0 0 0 0 II. Wczesne wspomaganie rozwoju dziecka i jego rodziny 167 700 0 `- 43 304 0 0 211 004 2.1. Koordynacja opieki neonatologiczno-pediatrycznej na rzecz dzieci, u których zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, które powstały prenatalnym okresie rozwoju lub czasie porodu 0 0 0 2 431 0 0 2 431

- 126 - Priorytet/(pod)działanie środki budżetu Programu Łącznie środki budżetu państwa Fundusz Pracy FUS NFZ PFRON Fundusz Solidarnościowy 0 1 2 3 4 5 6 7 2.2. Odżywianie mlekiem kobiecym noworodków i niemowląt, ze szczególnym uwzględnieniem dzieci, u których zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, które powstały prenatalnym okresie rozwoju lub czasie porodu 5 200 0 0 33 860 0 0 39 060 2.3. Wczesna rehabilitacja dzieci, u których zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, które powstały prenatalnym okresie rozwoju lub czasie porodu 500 0 0 7 013 0 0 7 513 2.4. Wieloaspektowa i kompleksowa pomoc niepełnosprawnemu dziecku okresie od 0. roku życia do rozpoczęcia nauki szkole oraz jego rodzinie 110 000 0 0 0 0 0 110 000 2.5. Uprawnienia osób ubezpieczonych chorobowo do zasiłku opiekuńczego przypadku choroby dziecka do 18. roku życia 0 0 a) 0 0 0 `- 2.6. Przyznanie i wypłata jednorazowego świadczenia wysokości 4000 zł 52 000 0 0 0 0 0 52 000 III. Usługi wspierające i rehabilitacyjne 96 513 `- 0 0 6 000 150 000 252 513 3.1. Wsparcie wytchnieniowe dla rodziców lub opiekunów osób niepełnosprawnych 0 0 0 0 0 150 000 150 000 3.2. Rozwój sieci ŚDS, tym rozwój bazy całodobowej jednostkach już funkcjonujących z przeznaczeniem dla osób z niepełnosprawnością sprzężoną oraz osób ze spektrum autyzmu 96 513 0 0 0 0 0 96 513 3.3. Wsparcie osób niepełnosprawnych, które opuściły warsztat terapii zajęciowej, celu 0 0 0 0 6 000 0 6 000

- 127 - Priorytet/(pod)działanie środki budżetu Programu Łącznie środki budżetu państwa Fundusz Pracy FUS NFZ PFRON Fundusz Solidarnościowy 0 1 2 3 4 5 6 7 podjęcia zatrudnienia na rynku pracy oraz znajdujących się na liście osób niepełnosprawnych, których zgłoszenie do uczestnictwa warsztacie zostało zatwierdzone i które nie rozpoczęły terapii warsztacie 3.4. „Pomoc domu” – ramach prac społecznie użytecznych 0 b) 0 0 0 0 `- 3.5. Wspieranie aktywizacji zawodowej opiekunów osób niepełnosprawnych 0 `- 0 0 0 0 `- 3.5.1. Wspieranie zatrudnienia członków rodzin opiekujących się osobą niepełnosprawną 0 b) 0 0 0 0 `- 3.5.2. Dostęp do usług i instrumentów rynku pracy członków rodzin opiekujących się osobą niepełnosprawną 0 b) 0 0 0 0 `- 3.5.3. Stworzenie preferencyjnych warunków do zakładania działalności gospodarczej przez członków rodzin opiekujących się osobą niepełnosprawną, tym na zakładanie żłobków lub klubów dziecięcych z miejscami dla dzieci niepełnosprawnych lub świadczenie usług rehabilitacyjnych dla dzieci niepełnosprawnych miejscu zamieszkania, tym usług mobilnych 0 b) 0 0 0 0 `- 3.5.4. Stworzenie preferencyjnych warunków dla podmiotów prowadzących żłobki lub kluby dziecięce z miejscami dla dzieci niepełnosprawnych lub dla podmiotów świadczących usługi rehabilitacyjne dla dzieci niepełnosprawnych miejscu zamieszkania, tym usługi mobilne 0 b) 0 0 0 0 `-

- 128 - Priorytet/(pod)działanie środki budżetu Programu Łącznie środki budżetu państwa Fundusz Pracy FUS NFZ PFRON Fundusz Solidarnościowy 0 1 2 3 4 5 6 7 3.5.5. Dodatkowe programy aktywizacji zawodowej powracających na rynek pracy bezrobotnych rodziców i opiekunów osób niepełnosprawnych 0 b) 0 0 0 0 `- IV. Wsparcie mieszkaniowe 24 000 0 0 0 0 0 24 000 4.1. Zwiększenie dostępności mieszkań dla rodzin wychowujących dzieci niepełnosprawne – budowa mieszkań na wynajem, tym z możliwością docelowego uzyskania własności, m.in. z wykorzystaniem gruntów publicznych (I filar Programu Mieszkanie+) 0 0 0 0 0 0 0 środki Programu Mieszkanie +, finansowanie rynkowe 4.2. Zwiększenie dostępności mieszkań dla rodzin wychowujących dzieci niepełnosprawne – mieszkania na wynajem umiarkowanym czynszu wybudowane ramach bezzwrotnego dofinansowania ze środków budżetu państwa społecznego budownictwa czynszowego 0 0 0 0 0 0 0 środki NPM, fundusz dopłat ulokowany BGK – 6 150 mln zł na wszystkie lata 4.3. Zwiększenie dostępności mieszkań dla rodzin wychowujących dzieci niepełnosprawne – najem mieszkania z mieszkaniowego zasobu gminy 0 0 0 0 0 0 0 finansowanie jst 4.4. Tworzenie mieszkań chronionych dla osób niepełnosprawnych 24 000 0 0 0 0 0 24 000 V. Koordynacja, edukacja, poradnictwo i informacja 13 500 70 000 0 0 0 0 83 500 5.1. Wzmocnienie profilaktycznego aspektu zadań asystenta rodziny c) 0 0 0 0 0 `- 5.2. Utworzenie i utrzymanie portalu informacyjnego oraz infolinii „Za życiem” 1 500 0 0 0 0 0 1 500 5.3. Doradca rodziny 0 70 000 0 0 0 0 70 000

- 129 - Priorytet/(pod)działanie środki budżetu Programu Łącznie środki budżetu państwa Fundusz Pracy FUS NFZ PFRON Fundusz Solidarnościowy 0 1 2 3 4 5 6 7 5.4. Tranzycja na rynek pracy 10 100 0 0 0 0 0 10 100 5.5. Świadome i odpowiedzialne rodzicielstwo – działania edukacyjne dla młodzieży szkół ponadpodstawowych 1 900 0 0 0 0 0 1 900 VI. Pozostałe instrumenty wsparcia `- 1 031 0 0 258 0 1 289 6.1. Wspieranie działań na rzecz rodzin i systemu pieczy zastępczej ramach konkursów Program Fundusz Inicjatyw Obywatelskich NOWEFIO na lata 2021–2030 d) 0 0 0 0 0 `- 6.2. Spółdzielczość socjalna na rzecz opiekunów osób z niepełnosprawnością oraz ich rodzin 0 1 031 0 0 258 0 1 289 6.3. „Pakiet alimentacyjny” – przeciwdziałanie zjawisku niealimentacji, które znacznej mierze dotyka rodziców samotnie wychowujących dziecko niepełnosprawne 0 0 0 0 0 0 0 6.4. Wsparcie osób niepełnosprawnych ramach Programu Operacyjnego Wiedza Edukacja Rozwój (PO WER) e) 0 0 0 0 0 `- 6.5. Zwiększenie dostępności pomocy prawnej, poradnictwa obywatelskiego i edukacji prawnej dla rodzin wychowujących dzieci z niepełnosprawnością 0 0 0 0 0 0 0 2025 – suma wydatków na wszystkie priorytety 306 813 71 031 `- 741 621 6 258 150 000 1 275 723 Rodzaje działań wg priorytetów 2026 rok I. Wsparcie dla kobiet ciąży i ich rodzin 5 100 0 0 760 093 0 0 765 193 1.1. Koordynowana opieka nad kobietą ciąży, 0 0 0 662 074 0 0 662 074

- 130 - Priorytet/(pod)działanie środki budżetu Programu Łącznie środki budżetu państwa Fundusz Pracy FUS NFZ PFRON Fundusz Solidarnościowy 0 1 2 3 4 5 6 7 ze szczególnym uwzględnieniem ciąży powikłanej 1.2. Diagnostyka i terapia prenatalna 0 0 0 97 389 0 0 97 389 1.3. Opieka paliatywna i hospicyjna 0 0 0 630 0 0 630 1.4. Rozwój sieci domów dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet ciąży 5 000 0 0 0 0 0 5 000 1.5. Pomoc uczennicom ciąży 100 0 0 0 0 0 100 1.6. Prawo do korzystania z elastycznych form organizacji czasu pracy 0 0 0 0 0 0 0 II. Wczesne wspomaganie rozwoju dziecka i jego rodziny 167 200 0 `- 48 788 0 0 215 988 2.1. Koordynacja opieki neonatologiczno-pediatrycznej na rzecz dzieci, u których zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, które powstały prenatalnym okresie rozwoju lub czasie porodu 0 0 0 3 646 0 0 3 646 2.2. Odżywianie mlekiem kobiecym noworodków i niemowląt, ze szczególnym uwzględnieniem dzieci, u których zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, które powstały prenatalnym okresie rozwoju lub czasie porodu 5 200 0 0 37 246 0 0 42 446 2.3. Wczesna rehabilitacja dzieci, u których zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, które powstały prenatalnym okresie rozwoju lub czasie porodu 0 0 0 7 896 0 0 7 896

- 131 - Priorytet/(pod)działanie środki budżetu Programu Łącznie środki budżetu państwa Fundusz Pracy FUS NFZ PFRON Fundusz Solidarnościowy 0 1 2 3 4 5 6 7 2.4. Wieloaspektowa i kompleksowa pomoc niepełnosprawnemu dziecku okresie od 0. roku życia do rozpoczęcia nauki szkole oraz jego rodzinie 110 000 0 0 0 0 0 110 000 2.5. Uprawnienia osób ubezpieczonych chorobowo do zasiłku opiekuńczego przypadku choroby dziecka do 18. roku życia 0 0 a) 0 0 0 `- 2.6. Przyznanie i wypłata jednorazowego świadczenia wysokości 4000 zł 52 000 0 0 0 0 0 52 000 III. Usługi wspierające i rehabilitacyjne 96 513 `- 0 0 6 000 150 000 252 513 3.1. Wsparcie wytchnieniowe dla rodziców lub opiekunów osób niepełnosprawnych 0 0 0 0 0 150 000 150 000 3.2. Rozwój sieci ŚDS, tym rozwój bazy całodobowej jednostkach już funkcjonujących z przeznaczeniem dla osób z niepełnosprawnością sprzężoną oraz osób ze spektrum autyzmu 96 513 0 0 0 0 0 96 513 3.3. Wsparcie osób niepełnosprawnych, które opuściły warsztat terapii zajęciowej, celu podjęcia zatrudnienia na rynku pracy oraz znajdujących się na liście osób niepełnosprawnych, których zgłoszenie do uczestnictwa warsztacie zostało zatwierdzone i które nie rozpoczęły terapii warsztacie 0 0 0 0 6 000 0 6 000 3.4. „Pomoc domu” – ramach prac społecznie użytecznych 0 b) 0 0 0 0 `- 3.5. Wspieranie aktywizacji zawodowej opiekunów osób niepełnosprawnych 0 `- 0 0 0 0 `-

- 132 - Priorytet/(pod)działanie środki budżetu Programu Łącznie środki budżetu państwa Fundusz Pracy FUS NFZ PFRON Fundusz Solidarnościowy 0 1 2 3 4 5 6 7 3.5.1. Wspieranie zatrudnienia członków rodzin opiekujących się osobą niepełnosprawną 0 b) 0 0 0 0 `- 3.5.2. Dostęp do usług i instrumentów rynku pracy członków rodzin opiekujących się osobą niepełnosprawną 0 b) 0 0 0 0 `- 3.5.3. Stworzenie preferencyjnych warunków do zakładania działalności gospodarczej przez członków rodzin opiekujących się osobą niepełnosprawną, tym na zakładanie żłobków lub klubów dziecięcych z miejscami dla dzieci niepełnosprawnych lub świadczenie usług rehabilitacyjnych dla dzieci niepełnosprawnych miejscu zamieszkania, tym usług mobilnych 0 b) 0 0 0 0 `- 3.5.4. Stworzenie preferencyjnych warunków dla podmiotów prowadzących żłobki lub kluby dziecięce z miejscami dla dzieci niepełnosprawnych lub dla podmiotów świadczących usługi rehabilitacyjne dla dzieci niepełnosprawnych miejscu zamieszkania, tym usługi mobilne 0 b) 0 0 0 0 `- 3.5.5. Dodatkowe programy aktywizacji zawodowej powracających na rynek pracy bezrobotnych rodziców i opiekunów osób niepełnosprawnych 0 b) 0 0 0 0 `- IV. Wsparcie mieszkaniowe 24 000 0 0 0 0 0 24 000 4.1. Zwiększenie dostępności mieszkań dla rodzin wychowujących dzieci niepełnosprawne – budowa mieszkań na wynajem, tym z możliwością docelowego uzyskania własności, m.in. z wykorzystaniem gruntów publicznych (I filar Programu Mieszkanie+) 0 0 0 0 0 0 0 środki Programu Mieszkanie +, finansowanie rynkowe

- 133 - Priorytet/(pod)działanie środki budżetu Programu Łącznie środki budżetu państwa Fundusz Pracy FUS NFZ PFRON Fundusz Solidarnościowy 0 1 2 3 4 5 6 7 4.2. Zwiększenie dostępności mieszkań dla rodzin wychowujących dzieci niepełnosprawne – mieszkania na wynajem umiarkowanym czynszu wybudowane ramach bezzwrotnego dofinansowania ze środków budżetu państwa społecznego budownictwa czynszowego 0 0 0 0 0 0 0 środki NPM, fundusz dopłat ulokowany BGK – 6150 mln zł na wszystkie lata 4.3. Zwiększenie dostępności mieszkań dla rodzin wychowujących dzieci niepełnosprawne – najem mieszkania z mieszkaniowego zasobu gminy 0 0 0 0 0 0 0 finansowanie jst 4.4. Tworzenie mieszkań chronionych dla osób niepełnosprawnych 24 000 0 0 0 0 0 24 000 V. Koordynacja, edukacja, poradnictwo i informacja 9 900 70 000 0 0 0 0 79 900 5.1. Wzmocnienie profilaktycznego aspektu zadań asystenta rodziny c) 0 0 0 0 0 `- 5.2. Utworzenie i utrzymanie portalu informacyjnego oraz infolinii „Za życiem” 1 600 0 0 0 0 0 1 600 5.3. Doradca rodziny 0 70 000 0 0 0 0 70 000 5.4. Tranzycja na rynek pracy 6 400 0 0 0 0 0 6 400 5.5. Świadome i odpowiedzialne rodzicielstwo – działania edukacyjne dla młodzieży szkół ponadpodstawowych 1 900 0 0 0 0 0 1 900 VI. Pozostałe instrumenty wsparcia `- 1 031 0 0 258 0 1 289 6.1. Wspieranie działań na rzecz rodzin i systemu pieczy zastępczej ramach konkursów Program Fundusz Inicjatyw Obywatelskich NOWEFIO na lata 2021–2030 d) 0 0 0 0 0 `-

- 134 - Priorytet/(pod)działanie środki budżetu Programu Łącznie środki budżetu państwa Fundusz Pracy FUS NFZ PFRON Fundusz Solidarnościowy 0 1 2 3 4 5 6 7 6.2. Spółdzielczość socjalna na rzecz opiekunów osób z niepełnosprawnością oraz ich rodzin 0 1 031 0 0 258 0 1 289 6.3. „Pakiet alimentacyjny” – przeciwdziałanie zjawisku niealimentacji, które znacznej mierze dotyka rodziców samotnie wychowujących dziecko niepełnosprawne 0 0 0 0 0 0 0 6.4. Wsparcie osób niepełnosprawnych ramach Programu Operacyjnego Wiedza Edukacja Rozwój (PO WER) e) 0 0 0 0 0 `- 6.5. Zwiększenie dostępności pomocy prawnej, poradnictwa obywatelskiego i edukacji prawnej dla rodzin wychowujących dzieci z niepełnosprawnością 0 0 0 0 0 0 0 2026 – suma wydatków na wszystkie priorytety 302 713 71 031 `- 808 881 6 258 150 000 1 338 883 * Finansowanie działań ramach Programu będzie realizowane przez zapewnienie odpowiedniej alokacji dostępnych środków finansowych, będących dyspozycji jednostek sektora finansów publicznych. Realizacja działań będzie się odbywać ramach środków poszczególnych dysponentów. Ewentualne skutki dla Ministra Zdrowia zostaną sfinansowane ramach środków zabezpieczonych budżecie cz. 46, bez możliwości ubiegania się dodatkowe środki z budżetu państwa. W zakresie kosztów realizacji Programu przez NFZ, skutki zostaną sfinansowane ramach zatwierdzonego planu finansowego NFZ, bez możliwości ubiegania się dodatkowe środki z budżetu państwa i bez konieczności uruchamiania funduszu zapasowego. Przewidywane wydatki będące skutkiem wejścia życie procedowanej uchwały zakresie ochrony zdrowia zostaną pokryte ze środków finansowych przeznaczanych na finansowanie ochrony zdrowia zgodnie z art. 131c ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz. U. z 2021 poz. 1285, z późn. zm.) (nie spowodują powiększenia przewidywanej ustawie wartości wydatków na zdrowie określonej dla poszczególnych lat jako procent produktu krajowego brutto). a) Prognozowane wydatki *) na zasiłki opiekuńcze z tytułu opieki nad dzieckiem (0–18 lat) finansowane z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (bez ewentualnych wypłat dodatkowego zasiłku opiekuńczego)

- 135 - Rok Prognozowane wydatki na zasiłki opiekuńcze z tytułu opieki nad dzieckiem – kwoty nominalne (w mln zł) Prognozowane wydatki na zasiłki opiekuńcze z tytułu opieki nad dzieckiem – kwoty zdyskontowane inflacją na 2020 (w mln zł) 2022 1 009,2 969,7 2023 1 042,8 979,0 2024 1 075,7 985,7 2025 1 110,6 992,8 2026 1 146,1 999,5 *) Wyniki pochodzą z przeliczenia wariantu nr 1 Prognozy wpływów i wydatków Funduszu Ubezpieczeń społecznych na lata 2021–2025 (ZUS, Warszawa, grudzień 2020 r.). Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie posiada danych dotyczących zasiłków opiekuńczych wypłacanych wyłącznie związku ze sprawowaniem opieki nad dziećmi niepełnosprawnymi. Posiada jedynie ogólne informacje dotyczące wszystkich zasiłków opiekuńczych wypłacanych z tytułu okoliczności określonych przepisami ustawy z dnia 25 czerwca 1999 świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego razie choroby i macierzyństwa. b) Samorządy powiatów otrzymują na dany rok limit środków Funduszu Pracy na finansowanie programów na rzecz promocji zatrudnienia, łagodzenia skutków bezrobocia i aktywizacji zawodowej. Środki transzach miesięcznych trafiają na konto powiatowego urzędu pracy do końca roku. Z powyższych środków są finansowane wszystkie formy aktywizacji określone ustawie z dnia 20 kwietnia 2004 promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, tym: szkolenia, prace interwencyjne, refundacja wyposażenia i doposażenia stanowiska pracy, dofinansowanie podjęcia działalności gospodarczej, staże, roboty publiczne oraz prace społecznie użyteczne (w tym „Pomoc domu”). Wydatki ramach poddziałania 3.5.5. będą realizowane ze środków Funduszu Pracy ramach przyznanych powiatowym urzędom pracy limitów na działania aktywizacyjne oraz ewentualnej rezerwy Ministra. c) Koszty będą ustalane corocznie (w zależności od zgłoszonego zapotrzebowania). d) Program NOWEFIO będzie finansowany z krajowych środków publicznych pochodzących z rezerwy celowej z budżetu państwa i wyniesie 80 mln zł rocznie. Beneficjentami Programu Fundusz Inicjatyw Obywatelskich NOWEFIO na lata 2021–2030 mogą stać się organizacje obywatelskie działające we wszystkich obszarach sfery pożytku publicznego, zaś środki rozdzielane są trybie corocznych otwartych konkursów ofert. Nie można zaplanować jakie i ile organizacji wspierających rodziny i system pieczy zastępczej weźmie udział konkursach i uzyska dofinansowanie. e) Projekty są współfinansowane ze środków budżetu Unii Europejskiej oraz innych źródeł, tym budżetu państwa. Nie ma możliwości wskazania dokładnej kwoty współfinansowania krajowego.

- 136 - PLAN FINANSOWY PROGRAMU* Wyszczególnienie środki budżetu Programu Łącznie wydatki środki budżetu państwa Fundusz Pracy FUS NFZ PFRON Fundusz Solidarnościowy tys. zł Rodzaje działań wg priorytetów 2022–2026 (sumarycznie) I. Wsparcie dla kobiet ciąży i ich rodzin 26 650 0 0 3 236 441 0 0 3 263 091 II. Wczesne wspomaganie rozwoju dziecka i jego rodziny 815 000 0 a) 198 316 0 0 1 013 316 III. Usługi wspierające i rehabilitacyjne 461 154 b) 0 0 30 000 720 000 1 211 154 IV. Wsparcie mieszkaniowe 120 000 0 0 0 0 0 120 000 V. Koordynacja, edukacja, poradnictwo i informacja 56 700 c) 280 000 0 0 0 0 336 700 VI. Pozostałe instrumenty wsparcia d), e) 5 156 0 0 1 289 0 6 445 2022–2026 – suma wydatków na wszystkie priorytety 1 479 504 285 156 `- 3 434 757 31 289 720 000 5 950 706 Rodzaje działań wg priorytetów 2022 I. Wsparcie dla kobiet ciąży i ich rodzin 6 250 0 0 544 720 0 0 550 970 II. Wczesne wspomaganie rozwoju dziecka i jego rodziny 155 550 0 a) 31 770 0 0 187 320 III. Usługi wspierające i rehabilitacyjne 75 102 b) 0 0 6 000 120 000 201 102 IV. Wsparcie mieszkaniowe 24 000 0 0 0 0 0 24 000

- 137 - V. Koordynacja, edukacja, poradnictwo i informacja 5 600 c) 0 0 0 0 0 5 600 VI. Pozostałe instrumenty wsparcia d), e) 1 031 0 0 258 0 1 289 2022 – suma wydatków na wszystkie priorytety 266 502 1 031 `- 576 491 6 258 120 000 970 282 Rodzaje działań wg priorytetów 2023 I. Wsparcie dla kobiet ciąży i ich rodzin 5 100 0 0 591 138 0 0 596 238 II. Wczesne wspomaganie rozwoju dziecka i jego rodziny 157 350 0 a) 35 355 0 0 192 705 III. Usługi wspierające i rehabilitacyjne 96 513 b) 0 0 6 000 150 000 252 513 IV. Wsparcie mieszkaniowe 24 000 0 0 0 0 0 24 000 V. Koordynacja, edukacja, poradnictwo i informacja 14 700 c) 70 000 0 0 0 0 84 700 VI. Pozostałe instrumenty wsparcia d), e) 1 031 0 0 258 0 1 289 2023 – suma wydatków na wszystkie priorytety 297 663 71 031 `- 626 493 6 258 150 000 1 151 445 Rodzaje działań wg priorytetów 2024 I. Wsparcie dla kobiet ciąży i ich rodzin 5 100 0 0 642 172 0 0 647 272 II. Wczesne wspomaganie rozwoju dziecka i jego rodziny 167 200 0 a) 39 099 0 0 206 299 III. Usługi wspierające i rehabilitacyjne 96 513 b) 0 0 6 000 150 000 252 513 IV. Wsparcie mieszkaniowe 24 000 0 0 0 0 0 24 000 V. Koordynacja, edukacja, poradnictwo 13 000 c) 70 000 0 0 0 0 83 000

- 138 - i informacja VI. Pozostałe instrumenty wsparcia d), e) 1 031 0 0 258 0 1 289 2024 – suma wydatków na wszystkie priorytety 305 813 71 031 `- 681 271 6 258 150 000 1 214 373 Rodzaje działań wg priorytetów 2025 I. Wsparcie dla kobiet ciąży i ich rodzin 5 100 0 0 698 318 0 0 703 418 II. Wczesne wspomaganie rozwoju dziecka i jego rodziny 167 700 0 a) 43 304 0 0 211 004 III. Usługi wspierające i rehabilitacyjne 96 513 b) 0 0 6 000 150 000 252 513 IV. Wsparcie mieszkaniowe 24 000 0 0 0 0 0 24 000 V. Koordynacja, edukacja, poradnictwo i informacja 13 500 c) 70 000 0 0 0 0 83 500 VI. Pozostałe instrumenty wsparcia d), e) 1 031 0 0 258 0 1 289 2025 – suma wydatków na wszystkie priorytety 306 813 71 031 `- 741 621 6 258 150 000 1 275 723 Rodzaje działań wg priorytetów 2026 I. Wsparcie dla kobiet ciąży i ich rodzin 5 100 0 0 760 093 0 0 765 193 II. Wczesne wspomaganie rozwoju dziecka i jego rodziny 167 200 0 a) 48 788 0 0 215 988 III. Usługi wspierające i rehabilitacyjne 96 513 b) 0 0 6 000 150 000 252 513 IV. Wsparcie mieszkaniowe 24 000 0 0 0 0 0 24 000 V. Koordynacja, edukacja, poradnictwo i informacja 9 900 c) 70 000 0 0 0 0 79 900

- 139 - VI. Pozostałe instrumenty wsparcia d), e) 1 031 0 0 258 0 1 289 2026 – suma wydatków na wszystkie priorytety 302 713 71 031 `- 808 881 6 258 150 000 1 338 883 * Finansowanie działań ramach Programu będzie realizowane przez zapewnienie odpowiedniej alokacji dostępnych środków finansowych, będących dyspozycji jednostek sektora finansów publicznych. Realizacja działań będzie się odbywać ramach środków poszczególnych dysponentów. Ewentualne skutki dla Ministra Zdrowia zostaną sfinansowane ramach środków zabezpieczonych budżecie cz. 46, bez możliwości ubiegania się dodatkowe środki z budżetu państwa. W zakresie kosztów realizacji Programu przez NFZ, skutki zostaną sfinansowane ramach zatwierdzonego planu finansowego NFZ, bez możliwości ubiegania się dodatkowe środki z budżetu państwa i bez konieczności uruchamiania funduszu zapasowego. Przewidywane wydatki będące skutkiem wejścia życie procedowanej uchwały zakresie ochrony zdrowia zostaną pokryte ze środków finansowych przeznaczanych na finansowanie ochrony zdrowia zgodnie z art. 131c ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz. U. z 2021 poz. 1285, z późn. zm.) (nie spowodują powiększenia przewidywanej ustawie wartości wydatków na zdrowie określonej dla poszczególnych lat jako procent produktu krajowego brutto). a), b), c), d), e) Zobacz objaśnienia pod tabelą przedstawiającą budżetowanie działań Programu z podziałem na lata 2022–2026. Środki na realizację Programu latach 2027–2031 pozostają rokrocznie na poziomie nie mniejszym niż roku 2026. W 2025 roku, wyniku oceny Programu, zostaną ustalone środki na lata 2027–2031.